Από το «Δεν έχω χρόνο μάτια μου» της Σωτηρίας Λεονάρδου και τις «Μικρές νοθείες» των Παπακωνσταντίνου και Μικρούτσικου, μέχρι το «Στα είπα όλα» του Σωκράτη Μάλαμα και το «Θέλω τη μέρα που θα φύγεις» του Χρήστου Θηβαίου, ο Οδυσσέας Ιωάννου έχει συνθέσει, μέσα σε τρεις δεκαετίες, με τους στίχους και τις λέξεις του ένα μέρος από το σάουντρακ της δικής μας ζωής. Ο Οδυσσέας Ιωάννου επιστρέφει στην Κύπρο με αφορμή ένα σεμινάριο αφιερωμένο στη «δύναμη της μικρής φόρμας» και μιλά στο ant1live για την τέχνη της αφαίρεσης, τη δύναμη της απλότητας και τις λέξεις που αρκούν για να χωρέσουν έναν ολόκληρο κόσμο.
Εν τέλει, είναι πιο δύσκολο να γράψει κανείς πολλά ή να καταφέρει να πει πολλά με ελάχιστες λέξεις;
Δεν υπάρχει κανόνας. Η κάθε μορφή κειμένου και ο κάθε κώδικας έκφρασης έχει τις δικές του απαιτήσεις και τον δικό του τρόπο. Και η συμπύκνωση έχει τις αρετές της, αλλά και η μεγάλη φόρμα. Υπάρχουν υπέροχα μικρά διηγήματα και βέβαια σπουδαία πολυσέλιδα μυθιστορήματα.
Ζούμε σε μια εποχή όπου τα πάντα γίνονται μικρότερα: οι αναρτήσεις, τα βίντεο, ακόμη και ο χρόνος της προσοχής μας. Η επιστροφή στη μικρή φόρμα είναι μια δημιουργική ανάγκη ή, εν μέρει, αποτέλεσμα της αδυναμίας μας πλέον να συγκεντρωθούμε σε ένα μεγαλύτερο κείμενο;
Τα μικρά κείμενα της εποχής μας τα γεννάει η βιασύνη μας. Η βιασύνη μας ως αναγνώστες. Δεν δίνουμε τον χρόνο που χρειάζονται ούτε τα κείμενα, ούτε τα τραγούδια, ούτε τα άρθρα, ούτε τίποτα πια. Δεν διακρίνω δημιουργική ανάγκη αλλά ένα λαχάνιασμα να τα προλάβουμε όλα. Και τελικά δεν προλαβαίνουμε τίποτα, δεν είμαστε πουθενά. Δεν γίνεται να είσαι σε δύο σημεία ταυτόχρονα.
Σχετικό άρθρο: Όταν οι λίγες λέξεις λένε πολλά: Ο Οδυσσέας Ιωάννου στη Λευκωσία για ένα ξεχωριστό σεμινάριο δημιουργικής γραφής
Στο σεμινάριο φέρνετε δίπλα δίπλα το μικροδιήγημα, τον στίχο του τραγουδιού και την ποίηση σε πεζή μορφή. Πού τελειώνει για εσάς ο στίχος και πού αρχίζει η λογοτεχνία;
Είναι εντελώς διαφορετικός κώδικας. Ο στίχος είναι αποκλειστικά λόγια προορισμένα να τραγουδηθούν. Είναι προφορικός λόγος, δεν είναι γραπτός. Επίσης το τραγούδι έχει άλλη αμεσότητα γιατί είναι άλλη η πρόθεση της λειτουργίας του. Η λογοτεχνία είναι μία μοναχική εμπειρία -από πλευράς του αναγνώστη- ενώ το τραγούδι δημιουργεί συλλογικότητες την στιγμή που ακούγεται και τραγουδιέται.
Δεν δίνουμε τον χρόνο που χρειάζονται ούτε τα κείμενα, ούτε τα τραγούδια, ούτε τα άρθρα, ούτε τίποτα πια. Δεν διακρίνω δημιουργική ανάγκη αλλά ένα λαχάνιασμα να τα προλάβουμε όλα
Έχετε πει ότι αγαπάτε ιδιαίτερα τα κείμενα μικρής φόρμας. Τι σας γοητεύει στη συμπύκνωση;
Με γοητεύει η αφαίρεση στα κείμενα. Όπως με γοητεύει και μία λοξή ματιά στα πράγματα, όπως και το να δίνεις ζωή σε κάτι που είχε ελάχιστες πιθανότητες να συμβεί. Στα κείμενά μου θέλω να το κάνω να συμβαίνει, να φτάνει στο όριο του παράξενου ή του μεταφυσικού. Στα τραγούδια μου δεν είναι αυτό το ζητούμενο. Εκεί θέλω να είμαι σαφής και απλός. Να είμαι οικείος και φιλικός. Έχω περάσει και από άλλες φάσεις, αλλά εδώ και χρόνια βρίσκομαι σε αυτήν.
Όταν γράφετε έναν στίχο, πώς ξέρετε ότι έχει ολοκληρωθεί; Υπάρχει κάποια στιγμή που καταλαβαίνετε ότι μία ακόμη λέξη θα τον χαλάσει;
Ναι, μία λέξη μπορεί να τον χαλάσει ή να τον κουρδίσει τέλεια. Πολλά τραγούδια στα οποία έχω αισθανθεί πως κάτι έχει κακοφορμίσει και δεν ισιώνει, τα αφήνω στην άκρη και τα πιάνω πάλι μετά από καιρό. Και συνήθως μού αποκαλύπτεται η λύση. Στην ουσία δεν ολοκληρώνεται ποτέ. Απλά κάποια στιγμή πρέπει να πάρεις την απόφαση να σταματήσεις.
Σας έχει συμβεί ποτέ ένας στίχος που θεωρούσατε ασήμαντο να αποκτήσει τεράστια σημασία για το κοινό και, αντίστροφα, ένας στίχος στον οποίο πιστεύατε πολύ να περάσει σχεδόν απαρατήρητος;
Πολλές φορές. Έχω αγαπημένους στίχους που δεν ευτύχησαν, για διάφορούς λόγους, να ακουστούν. Και κάποιοι άλλοι επειδή έτυχαν εξαιρετικής μελοποίησης και ερμηνείας, αγαπήθηκαν και με εξέπληξε. Ένας στίχος πριν μελοποιηθεί δεν έχει σαφή δυναμική. Η μελωδία δίνει την δυναμική, όταν μιλάμε για τραγούδι.
Η λογοτεχνία είναι μία μοναχική εμπειρία -από πλευράς του αναγνώστη- ενώ το τραγούδι δημιουργεί συλλογικότητες την στιγμή που ακούγεται και τραγουδιέται
Ποιο είναι το συχνότερο λάθος ενός ανθρώπου που αρχίζει να γράφει;
Ότι θέλει να εντυπωσιάσει και πέφτει στην παγίδα να γράφει «δύσκολα» και με μία «θολή ποιητική». Επειδή γράφει πολύς κόσμος, θεωρεί πως για να ξεχωρίσει πρέπει να γίνει πιο ασαφής, πιο περίτεχνος, πιο «έξυπνος» και όχι φιλικός και οικείος. Φυσικά το πέρασα κι εγώ αυτό στο ξεκίνημά μου. Η απλότητα είναι μεγάλη κατάκτηση και θέλει χρόνο.
H γραφή διδάσκεται; Τι μπορεί να διδαχθεί και ποιο κομμάτι δεν διδάσκεται με κανέναν τρόπο;
Μπορείς να κουρδίσεις ατέλειες -σε καθαρά τεχνικό επίπεδο- να απενοχοποιήσεις θεματικές και κυρίως να βοηθήσεις να μην αδικούν τις σκέψεις τους. Εννοώ πως πολλές φορές μια πολύ καλή σκέψη ή σύλληψη χάνεται μέσα στις συμπληγάδες των προβλημάτων που ανέφερα στην προηγούμενη απάντησή μου. Δεν διδάσκεται, η φλόγα, η αγάπη αλλά και το ταλέντο που κάνει ένα κείμενο να αποκτάει ζωή και ελευθερία.
Τι αναζητάτε πρώτα σε ένα κείμενο ενός νέου ανθρώπου: τεχνική, προσωπική φωνή, αλήθεια ή τόλμη;
Όλα αυτά -ή κάποια από αυτά- όπως και την δύναμη της επικοινωνίας. Να επικοινωνεί, να μην διώχνει τον ακροατή, να μην είναι κείμενο για ελάχιστους «μυημένους». Μην παρεξηγηθώ, υπάρχουν και σπουδαία τραγούδια που δεν είναι πρώτης ανάγνωσης, αλλά δεν είναι αυτός ο κανόνας. Δεν υπάρχουν «πρέπει» όταν ξεκινάς να γράφεις, αρκεί να είναι σαφής η πρόθεσή σου. Και εννοώ να είσαι εσύ σαφής και τίμιος και συνεπής με τον εαυτό σου. Μόνο αν είσαι ειλικρινής βρίσκεις ανθρώπους να συνομιλήσεις.
Έχετε χρησιμοποιήσει για τον εαυτό σας την πολύ απλή λέξη «γραφιάς». Είναι ένας τρόπος να αποφεύγετε τις ταμπέλες ή κρύβει και μια δυσπιστία απέναντι στους μεγάλους τίτλους;
Δεν με ενδιαφέρουν καθόλου οι ταμπέλες. Το μόνο που αντικρούω συνήθως είναι όταν με αποκαλούν ποιητή. Δεν είμαι. Γράφω λόγια για να γίνουν τραγούδια. Είναι εντελώς διαφορετική η λειτουργία μου από την λειτουργία ενός ποιητή. Το ζητούμενο είναι η επικοινωνία και η συγκίνηση, οι ταμπέλες δεν βοηθάνε σε κάτι αυτά τα δύο.
Τι σας έμαθε το ραδιόφωνο για τις λέξεις και, ίσως ακόμη περισσότερο, για τις σιωπές;
Κάποιος είχε πει πως το ραδιόφωνο είναι ήχοι και σιωπές. Πολύ σημαντικά και τα δύο. Ο καθένας φτιάχνει το δικό του blend, δεν υπάρχουν σωστές και λάθος αναλογίες. Αλλά σίγουρα με έμαθε να χρησιμοποιώ λιγότερες λέξεις και να αγαπήσω τις «τρέχουσες» λέξεις, όχι τις σπάνιες.
Το μόνο που αντικρούω συνήθως είναι όταν με αποκαλούν ποιητή. Δεν είμαι. Γράφω λόγια για να γίνουν τραγούδια
Μετά από δεκαετίες στη δισκογραφία, υπάρχει στίχος σας που δεν σας εκφράζει πια;
Ένα τραγούδι δεν είναι η οριστική θέση μας για την ζωή, δεν είναι κάποια βαρυσήμαντη κατάθεση. Είναι αίσθημα και αλήθεια της στιγμής, σαν φωτογραφία. Έχω κάθε δικαίωμα να γράψω ένα τραγούδι που να λέει πως η αγάπη είναι το σημαντικότερο πράγμα στον κόσμο, και σε έναν μήνα να γράψω ένα άλλο που να λέει ακριβώς το αντίθετο. Δεν είμαι ούτε ψεύτης ούτε ανακόλουθος. Έγραψα το αίσθημα της στιγμής. Πάντως ο στίχος που δεν θα έγραφα σήμερα είναι από ένα τραγούδι σε μουσική του Μίλτου Πασχαλίδη που λέει «θα ‘μαι άγγελος με τους αγγέλους- θα ΄μαι σκυλί με τα σκυλιά». Αν μπορείς να γίνεις κακός, σημαίνει πως είσαι κακός.
Αντίστροφα, ποιος δικός σας στίχος αισθάνεστε ότι σας περιγράφει καλύτερα σήμερα απ’ ό,τι όταν τον γράψατε;
«Μισός ψυχή, μισός κορμί, κι η πείνα μου θηρίο- μισή ζωή σπατάλησα να ζήσουν και τα δύο». Κι από το «Σκληρό γαλάζιο» το ρεφρέν «Δεν έχω όμορφο νησί-κανείς δεν θα με ψάξει- ούτε κάνα πιστό σκυλί στα πόδια μου θα κλάψει-δεν έφυγα από πουθενά- δεν έχω να ξεχνάω- απ΄ τη ζωή μου έρχομαι και στην ζωή μου πάω».
Συχνά παίρνετε θέση για κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα. Έχει ο καλλιτέχνης υποχρέωση να μιλά δημόσια ή το μόνο που του οφείλουμε είναι το έργο του;
Δεν υπάρχουν «πρέπει». Ο καθένας κάνει αυτό που του λέει το μυαλό του και η καρδιά του. Κάποιες φορές η δημόσια θέση σου λειτουργεί συμπληρωματικά στο έργο σου και κάποιες άλλες το αποδυναμώνει. Σίγουρα όμως δεν το ακυρώνει.
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί πλέον μέσα σε δευτερόλεπτα να παράξει «στίχους», ποιήματα και ιστορίες. Τι είναι αυτό που, κατά τη γνώμη σας, εξακολουθεί να κάνει ένα κείμενο ανθρώπινο;
Οι ατέλειες. Η τεχνητή νοημοσύνη αναζητάει την «τελειότητα» και σύντομα θα την κατακτήσει. Δεν έχει ρωγμές, δεν έχει ατέλειες, δεν έχει σπαραγμό, δεν έχει δηλαδή «ανθρωπιές». Για την ώρα τουλάχιστον...
Συνεντεύξεις | Διαβάστε ακόμα:
- Ρένος Χαραλαμπίδης: «Όσοι ζουν τον ρομαντισμό, ζουν μια καλύτερη ζωή»
- Κύριε Χάρη Ρώμα, για ποια πράγματα είστε ευγνώμων αυτή τη στιγμή;
- Κυρία Μπάρμπα, υπάρχει κάτι που ακόμη ονειρεύεστε να κάνετε επαγγελματικά;
Τι σας φοβίζει περισσότερο μπροστά στη λευκή σελίδα: να μην έρθουν οι λέξεις ή να έρθουν λέξεις που έχετε ήδη ξαναγράψει;
Δεν με φοβίζει καθόλου να επαναλαμβάνομαι, χωρίς να το αποζητάω κιόλας. Σαφώς με φοβίζει περισσότερο το πρώτο, να μην έρθουν. Τώρα αν έρθουν και είναι αδύναμες και άψυχες, ελπίζω να έχω την αντίληψη και το σθένος να τις πετάξω.
Μεγαλώνοντας γράφουμε καλύτερα επειδή γνωρίζουμε περισσότερα ή δυσκολότερα επειδή έχουμε λιγότερη αθωότητα;
Δεν ξέρω. Δεν έχω ιδέα τι είναι και η ωριμότητα. Αλλά το να γνωρίζεις καλύτερα και να αντιλαμβάνεσαι πια κάποιους μηχανισμούς της ύπαρξης, δεν σε κάνει καλύτερο γραφιά. Οι διαπιστώσεις περί ζωής δεν σημαίνει πως θα μετουσιωθούν και σε τέχνη. Πολλές φορές η άγνοια και η εφηβική ματιά στα πράγματα είναι που πυροδοτεί σπουδαία κείμενα γιατί έχουν μέσα τους την πεποίθηση πως όλα μπορούν να γίνουν και όλα μπορούν να αλλάξουν. Έχουν την υπέροχη δύναμη του ονείρου. Μεγαλώνοντας -ανάλογα και με το πόσο έχεις αποφασίσει να γεράσεις- δεν το πολυπιστεύεις αυτό.
Η τεχνητή νοημοσύνη δεν έχει ρωγμές, δεν έχει ατέλειες, δεν έχει σπαραγμό, δεν έχει δηλαδή «ανθρωπιές»
Αν σας ζητούσαμε σήμερα να περιγράψετε τη δική σας σχέση με τη γραφή σε μία μόνο πρόταση, ποια θα ήταν;
Είναι ένα σπίτι. Όπως σπίτι είναι και το ελληνικό τραγούδι.
*Η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Λεμεσού παρουσιάζει το 3ο μεγάλο σεμινάριο της για το 2026, με τον σπουδαίο Έλληνα στιχουργό, συγγραφέα και αρθρογράφο Οδυσσέα Ιωάννου | Περισσότερες πληροφορίες εδώ
