Η Τουρκία δεν περιορίζεται πια σε ρόλο περιφερειακού παίκτη. Από τη Συρία όπου σφράγισε την πτώση του Άσαντ, μέχρι τη Λιβύη όπου διευρύνει την επιρροή της ακόμη και στην ανατολική πλευρά, και από το Κέρας της Αφρικής ως τις Βρυξέλλες, η Άγκυρα οικοδομεί δίκτυο ισχύος που απειλεί να εγκλωβίσει Ελλάδα και Κύπρο. Πενήντα ένα χρόνια μετά την εισβολή στην Κύπρο και με καθημερινές προκλήσεις στο Αιγαίο, η Τουρκία προβάλλει ως επιτήδειος ουδέτερος στον πόλεμο Ρωσίας–Ουκρανίας, αλλά και ως «ηγέτιδα» του μουσουλμανικού κόσμου απέναντι στο Ισραήλ και όχι μόνο.
Αποκλιμάκωση με τους Κούρδους
Την 1η Μαρτίου 2025, το PKK ανακοίνωσε μονομερή κατάπαυση του πυρός ύστερα από διάγγελμα του ηγέτη της Αμπντουλάχ Οτσαλάν, να αποστρατευτεί και να διαλυθεί. Λίγες εβδομάδες αργότερα, στις 12 Μαΐου, κατά τη διάρκεια συνεδρίου στην περιοχή του Ιράκ όπου εδρεύουν τα ηγετικά της στελέχη, η PKK επιβεβαίωσε τη διάλυσή της ως ένοπλης οντότητας, επισημαίνοντας ότι ο αγώνας οπλοφορίας θεωρείται πια ξεπερασμένος για την επίτευξη των πολιτικών της στόχων.
Οτσαλάν: «Η τουρκοκουρδική είναι σαν σχέση αδελφών που έχει διαρραγεί»
Η αποκλιμάκωση αυτή παρέχει στην Κυβέρνηση Ερντογάν την ευκαιρία να χρησιμοποιήσει ως στοιχείο διαλόγου και «καλής θέλησης» ώστε να ανακατέψει την κάρτα του εσωτερικού πολιτικού οφέλους και της διεθνούς εικόνας.
Συρία μετά την πτώση Άσαντ
Μια από τις σημαντικότερες γεωπολιτικές εξελίξεις στην περιοχή μας, αφορά τη Συρία. Στις αρχές προηγούμενου Δεκέμβρη, το καθεστώς Άσαντ κατέρρευσε έπειτα από ταχύτατη προέλαση αντικαθεστωτικών δυνάμεων που συνέστησαν μεταβατική αρχιτεκτονική εξουσίας. Η Τουρκία, αν και δεν εμφανίστηκε ως άμεσος πρωταγωνιστής, βρέθηκε πολιτικά πίσω από τους μαχητές που ανέτρεψαν τον Άσαντ, αξιοποιώντας δίκτυα επιρροής που καλλιέργησε επί χρόνια στον συριακό βορρά.
Η Τουρκία επεκτείνει την επιρροή της στη Συρία: Σχολεία, διαδίκτυο και φυσικό αέριο
Η Άγκυρα επιδιώκει θεσμική σχέση με το νέο καθεστώς ώστε οι ζώνες επιρροής της να αποκτήσουν ρύθμιση ασφαλείας για τα σύνορα, την επιστροφή προσφύγων και τη συνεργασία κατά τρομοκρατικών δικτύων. Παράλληλα προσπαθεί να κατευθύνει την ενσωμάτωση κουρδικών δομών στο εθνικό πλαίσιο με όρους που θα μειώνουν μελλοντικές τριβές.
Η μετάβαση περιορίζει το ρωσοϊρανικό αποτύπωμα που χαρακτήρισε τη δεκαετία του πολέμου και αναβαθμίζει την Τουρκία σε βασικό συνομιλητή για τη μεταπολεμική ασφάλεια και τα έργα ανοικοδόμησης, χωρίς να λείπουν εστίες αβεβαιότητας που μπορούν να δοκιμάσουν την αντοχή των νέων ρυθμίσεων.
Λιβύη και το τουρκολιβυκό μνημόνιο
Με το μνημόνιο οριοθέτησης θαλασσίων ζωνών του 2019 η Άγκυρα επιχείρησε να δημιουργήσει νομικό διάδρομο που τέμνει ελληνικές και κυπριακές αξιώσεις και επηρεάζει τη διασύνδεση με την Αίγυπτο.
Daily Sabah: Η Λιβύη είναι η αρχή – Η Τουρκία θέλει κυριαρχία σε όλη τη Μεσόγειο
Το μνημόνιο υδρογονανθράκων του 2022 προσέκρουσε στη λιβυκή δικαιοσύνη που το ακύρωσε τον Φεβρουάριο 2024. Από πολιτικής πλευράς, η Βουλή των Αντιπροσώπων που στηρίζει τον Χαλίφα Χαφτάρ είχε εξαρχής απορρίψει τα μνημόνια χαρακτηρίζοντάς τα άκυρα και παράνομα. Ωστόσο τους τελευταίους μήνες διαφαίνεται μετατόπιση προς πιο πραγματιστική στάση, με δηλώσεις και επαφές που αναγνωρίζουν εμμέσως ότι η Τουρκία έχει καταστεί παράγοντας που δύσκολα αγνοείται στη λιβυκή σκηνή.
Σομαλία και ο τουρκικός κόμβος στον Ινδικό
Στις 22 Φεβρουαρίου 2024 υπεγράφη δεκαετής συμφωνία ναυτικής ασφάλειας μεταξύ Άγκυρας και Μογκαντίσου που αναθέτει στην Τουρκία την ανασύσταση του σομαλικού ναυτικού και την προστασία των θαλασσίων ζωνών της χώρας.
Η συμφωνία συνδέεται με ενεργειακή συνεργασία και μελλοντικά έσοδα από θαλάσσιους πόρους ενώ υλοποιείται πάνω στο μεγάλο στρατόπεδο TURKSOM. Παρατηρείται εντατικοποίηση εκπαιδεύσεων και μέσων επιτήρησης, ενώ η Τουρκία αξιοποιεί τη θέση της ως διαμεσολαβητής στις εντάσεις για την αιθιοπική πρόσβαση στη θάλασσα.
Έτσι εδραιώνει παρουσία στην είσοδο της Ερυθράς και στη ροή προς τη Διώρυγα του Σουέζ με ευθεία αντανάκλαση στη Μεσόγειο.
Συμπληρωματικά, αυτό τον μήνα η Αιθιοπία εγκαινίασε επίσημα το Μεγάλο Αναγεννησιακό Φράγμα στον Γαλάζιο Νείλο που αποδίδει ισχύ χιλιάδων μεγαβάτ και μεταβάλλει την ενεργειακή και υδροπολιτική ισορροπία στην κοιλάδα του Νείλου. Η Αίγυπτος θεωρεί το φράγμα υπαρξιακή απειλή, καθώς εξαρτάται από τον Νείλο για σχεδόν το σύνολο των αναγκών της σε νερό.
Η Τουρκία, χωρίς να είναι ο κατασκευαστής, αξιοποιεί την αμυντική και πολιτική της σχέση με την Αντίς Αμπέμπα και την παράλληλη παρουσία της στη Σομαλία για να αποκτήσει ρόλο σε μια κρίσιμη εξίσωση που αγγίζει την καρδιά της αιγυπτιακής ασφάλειας.
Η ισπανική γέφυρα
Η Ισπανία διατηρεί παραδοσιακά θετικές σχέσεις με την Τουρκία, τις οποίες προβάλλει ως παράδειγμα διαλόγου και διαπολιτισμικής συνεργασίας. Η κοινή ηγεσία της πρωτοβουλίας «Συμμαχία των Πολιτισμών» το 2005 από τους τότε ηγέτες της Ισπανίας και της Τουρκίας ανέδειξε το πολιτικό πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται η μεταξύ τους συνεργασία.
Στις 13 Ιουνίου 2024 πραγματοποιήθηκε στη Μαδρίτη η όγδοη διακυβερνητική σύνοδος Τουρκίας και Ισπανίας με δεκατρείς συμφωνίες σε άμυνα βιομηχανία ενέργεια και αεροδιαστημική.
Η Τουρκία προσεγγίζει την Αίγυπτο με δέλεαρ ΑΟΖ - Ελληνικά F16 πάνω από την Πάφο (ΒΙΝΤΕΟ)
Η Navantia έχει ήδη αφήσει αποτύπωμα στο Anadolu και από το καλοκαίρι του 2025 η συζήτηση για συμπαραγωγή νέου αεροπλανοφόρου μεγάλης κλίμακας επανήλθε με μεγαλύτερη ένταση.
Η επιλογή αυτή λειτουργεί και πολιτικά ως δίαυλος της Τουρκίας προς την ευρωπαϊκή αγορά αμυντικών υποσυστημάτων και χρηματοδοτικών εργαλείων και τεχνικά ως μοχλός για ευρωπαϊκές προδιαγραφές και πιστοποιήσεις.
Η ΕΕ και ο κανονισμός SAFE
Η Τουρκία έχει εκδηλώσει ενδιαφέρον για να συμμετάσχει στον ευρωπαϊκό κανονισμό SAFE. Ωστόσο, η συμμετοχή της Τουρκίας στον SAFE προσκρούει σε νομικούς και πολιτικούς περιορισμούς. Ο κανονισμός επιτρέπει τη συμμετοχή τρίτων χωρών μόνο εφόσον υπάρχει επίσημη συμφωνία ασφάλειας και άμυνας με την ΕΕ, κάτι που η Τουρκία δεν διαθέτει. Επιπλέον, προβλέπεται ότι εταιρείες από τρίτες χώρες χωρίς τέτοια συμφωνία μπορούν να συμμετέχουν μόνο σε ποσοστό έως 35% σε κοινές προμήθειες, και μόνο εφόσον δεν θίγονται τα συμφέροντα ασφάλειας της ΕΕ ή των κρατών μελών της.
Η προσπάθεια της Τουρκίας να εμπλακεί στο SAFE, και χώρες ή οντότητες που τη θέλουν εντός (Γερμανία και ΝΑΤΟ) έχει προκαλέσει και πολιτικές αντιδράσεις εντός της ΕΕ, ιδιαίτερα από την Ελλάδα και την Κύπρος.
Φίλος ο Τραμπ σύμμαχος οι ΗΠΑ λέει ο Ερντογάν σε ανάρτησή του
Η Τουρκία επιχειρεί να εμπλακεί έμμεσα στο πρόγραμμα SAFE μέσω των τουρκικών αμυντικών εταιρειών, αξιοποιώντας την παρουσία τους σε ευρωπαϊκές αγορές ή τη συνεργασία τους με ευρωπαϊκές εταιρείες. Αυτή η προσέγγιση στοχεύει να ξεπεράσει τους πολιτικούς και νομικούς περιορισμούς που υπάρχουν για την επίσημη συμμετοχή της χώρας στο πρόγραμμα.
Ηγετική προβολή στον μουσουλμανικό κόσμο
Η κυβέρνηση Ερντογάν επενδύει ιδιαίτερα στη θρησκευτική διάσταση της εξωτερικής πολιτικής. Το αφήγημα της Τουρκίας ως προστάτιδας των απανταχού μουσουλμάνων, ειδικά των σουνιτών, είναι μια συγκροτημένη στρατηγική ήπιας ισχύος που αξιοποιεί θρησκευτικούς θεσμούς, διακρατικούς οργανισμούς, πολιτιστικές ταυτότητες και γεγονότα για να εδραιώσει την εικόνα της Άγκυρας ως ηγετικής δύναμης στον μουσουλμανικό κόσμο.
Το ιδεολογικό υπόβαθρο αυτής της στρατηγικής συνδέεται με τον νεο-οθωμανισμό και το πολιτικό Ισλάμ, που έχουν εξελιχθεί σε θεμέλια της ερντογανικής κοσμοαντίληψης. Η Τουρκία επιχειρεί να ανασυστήσει, όχι με τη μορφή αυτοκρατορίας, αλλά ως γεωπολιτική και πνευματική επιρροή, το ιστορικό βάθος της Οθωμανικής περιόδου, όταν ο σουλτάνος κατείχε και τον τίτλο του χαλίφη.
Καταδικάζει την επίθεση Ισραήλ στο Κατάρ ο Ερντογάν
Υπό αυτό το πρίσμα, ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν προβάλλεται σταθερά ως ηγέτης που δεν εκπροσωπεί μόνο το τουρκικό έθνος, αλλά συνολικά το Ισλάμ απέναντι στη Δύση και στις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι μουσουλμανικοί πληθυσμοί. Κεντρικό όχημα αυτής της πολιτικής είναι ο Οργανισμός Ισλαμικής Συνεργασίας, μέσω του οποίου η Τουρκία επιδιώκει να εμφανίζεται ως φωνή και συντονιστής του μουσουλμανικού κόσμου.
Ίσως το πιο χαρακτηριστικό εργαλείο της στρατηγικής, είναι η Διεύθυνση Θρησκευτικών Υποθέσεων (Diyanet). Πρόκειται για έναν κρατικό μηχανισμό με προϋπολογισμό μεγαλύτερο από αρκετά υπουργεία, που δεν περιορίζεται στον εσωτερικό έλεγχο του θρησκευτικού λόγου αλλά έχει αναλάβει ηγετικό ρόλο στη διεθνή προβολή της τουρκο-ισλαμικής ταυτότητας. Μέσω της Diyanet, η Τουρκία στέλνει ιμάμηδες στο εξωτερικό, χρηματοδοτεί και ιδρύει τζαμιά σε Ευρώπη, Αφρική και Ασία, ελέγχει τη θρησκευτική εκπαίδευση της διασποράς και επεκτείνει την επιρροή της σε κοινότητες μουσουλμάνων πέρα από την τουρκική εθνότητα.
Συμπληρωματικά, η Τουρκία χρησιμοποιεί τον Οργανισμό Τουρκογενών Κρατών, που βασίζεται σε γλωσσικούς και πολιτιστικούς δεσμούς, προσδίδοντάς του και θρησκευτική διάσταση. Η Άγκυρα φιλοδοξεί να καταστεί το πνευματικό και πολιτικό κέντρο ενός τουρκο-ισλαμικού τόξου που φτάνει έως τον Καύκασο και την Κεντρική Ασία.
Η σχέση «αγάπης-μίσους» με τις ΗΠΑ
Οι σχέσεις Τουρκίας–Ηνωμένων Πολιτειών στον 21ο αιώνα αποτελούν μία από τις πιο σύνθετες διμερείς σχέσεις της διεθνούς πολιτικής. Χαρακτηρίζονται από ένα συνδυασμό συνεργασίας και έντασης, με την Ουάσινγκτον να αναγνωρίζει την αναντικατάστατη στρατηγική αξία της Τουρκίας, αλλά και να προβληματίζεται από τις επιλογές της Άγκυρας.
Επίσημο αίτημα Τουρκίας για συμμετοχή στο πρόγραμμα SAFE
Η συμμετοχή της Τουρκίας στο ΝΑΤΟ από το 1952 και η γεωγραφική της θέση, μεταξύ Ευρώπης, Μέσης Ανατολής, Καυκάσου και Μαύρης Θάλασσας, διατηρούν την προσοχή των ΗΠΑ. Η αεροπορική βάση του Ιντσιρλίκ παραμένει κομβικό σημείο για τις επιχειρήσεις στη Μέση Ανατολή, ενώ η Τουρκία συμβάλλει στη συλλογική άμυνα και στην αντιμετώπιση απειλών όπως η τρομοκρατία και η αποσταθεροποιητική δράση μη κρατικών δρώντων.
Ωστόσο, οι δύο πλευρές συγκρούονται συχνά σε ζητήματα εξωτερικής πολιτικής. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το συριακό με την Ουάσινγκτον να έβλεπε τους Κούρδους του YPG ως αποτελεσματικό εταίρο κατά του Ισλαμικού Κράτους, ενώ η Άγκυρα τους θεωρούσε άμεση απειλή για την ασφάλειά της.
Ακόμη μεγαλύτερη κρίση προκάλεσε η αγορά του ρωσικού συστήματος S-400 το 2019, που οδήγησε σε αμερικανικές κυρώσεις και στον αποκλεισμό της Τουρκίας από το πρόγραμμα των F-35.
Ως απειλή βλέπουν το αντιαεροπορικό σύστημα Barak MX οι Τούρκοι
Επιπλέον, η αυταρχική πορεία στο εσωτερικό της Τουρκίας, με περιορισμούς στην ελευθερία του Τύπου και στη Δικαιοσύνη και φυλάκιση προσώπων της αντιπολίτευσης (Εκρέμ Ιμάμογλου) έχει αποτελέσει πηγή έντονης αμερικανικής κριτικής. Ωστόσο, η Ουάσινγκτον αποφεύγει την πλήρη ρήξη, γνωρίζοντας ότι η Τουρκία παραμένει κρίσιμη για την περιφερειακή ισορροπία, την ανάσχεση της Ρωσίας στη Μαύρη Θάλασσα και τη διαχείριση της ενεργειακής ασφάλειας στην Ανατολική Μεσόγειο.
Πως πρέπει να δράσουν Ελλάδα και Κύπρος
Η Τουρκία έχει καταφέρει να εξαπλώσει την παρουσία της σε τρεις ηπείρους, να συνδυάσει σκληρή και ήπια ισχύ και να διατηρεί ανοικτούς διαύλους τόσο με τη Δύση όσο και με τους ανταγωνιστές της. Η Ελλάδα και η Κύπρος, αν μείνουν θεατές, θα εγκλωβιστούν σε έναν γεωπολιτικό κλοιό που περιορίζει τις επιλογές τους και υπονομεύει τα κυριαρχικά τους δικαιώματα.
Πρώτον, ο άξονας Ελλάδας–Κύπρου–Ισραήλ–Αιγύπτου πρέπει να περάσει από τη θεωρία στην πράξη. Αυτό σημαίνει συνέχιση ενεργειακών έργων με διαφάνεια και αποφασιστικότητα, υπέρβαση διχογνωμιών (όπως στο Great Sea Interconnector) και κοινό μέτωπο σε διεθνή fora για να αποτραπεί η τουρκική εργαλειοποίηση θεσμών και μηχανισμών.
ΥΠΑΜ: Τα αντιαεροπορικά, τα παράπονα και η συμμετοχή της Τουρκίας στο SAFE (ΒΙΝΤΕΟ)
Δεύτερον, η Ελλάδα και η Κύπρος οφείλουν να αξιοποιήσουν στο έπακρο την ευρωπαϊκή τους ιδιότητα. Η ΕΕ διαθέτει νομικά και οικονομικά εργαλεία που, αν ενεργοποιηθούν με συντονισμένη ελληνική - κυπριακή και πρωτοβουλία άλλων συμμάχων εντός της Ένωσης, μπορούν να περιορίσουν την τουρκική διείσδυση.
Τρίτον, η στρατηγική σχέση με τις Ηνωμένες Πολιτείες παραμένει κρίσιμη. Η Ουάσιγκτον εξακολουθεί να βλέπει την Τουρκία ως αναγκαίο σύμμαχο, όμως αυτό δεν αναιρεί τη σημασία του ελληνικού και κυπριακού ρόλου. Η παρουσία αμερικανικών δυνάμεων στην Αλεξανδρούπολη, η αμυντική συνεργασία και η κοινή στάση απέναντι στη Ρωσία προσφέρουν ευκαιρίες που πρέπει να κεφαλαιοποιηθούν.
Τέταρτον, και εξίσου σημαντικό, η ενίσχυση της αποτρεπτικής ισχύος με σοβαρά εξοπλιστικά προγράμματα. Η Ελλάδα έχει ήδη κάνει βήματα με την απόκτηση γαλλικών Rafale και φρεγατών Belharra, ενώ η Κύπρος χρειάζεται να επιταχύνει την ανανέωση των αεράμυνών της, όπου αυτό διαφαίνεται ότι γίνεται, και να επενδύσει σε τεχνολογίες επιτήρησης και μη επανδρωμένα. Οι διεθνείς σχέσεις δείχνουν ότι μόνο μια ισχυρή και σύγχρονη αποτρεπτική δύναμη μπορεί να στηρίξει τη διπλωματία και να εξασφαλίσει ότι οι συμμαχίες δεν θα μείνουν σε επίπεδο δηλώσεων.
Έχουμε καταλάβει τι κάνει η Τουρκία στη γεωπολιτική σκακιέρα;
Τέλος, το ουσιαστικό ζητούμενο είναι η συνοχή. Ελλάδα και Κύπρος δεν μπορούν να επιτρέπουν σε εσωτερικές τριβές ή βραχυπρόθεσμους υπολογισμούς να ακυρώνουν την κοινή στρατηγική. Απέναντι σε μια Τουρκία που συνδυάζει ευελιξία, επιμονή και μακροπρόθεσμο όραμα, η μόνη αποτελεσματική απάντηση είναι ένα συνεκτικό, πολυεπίπεδο μέτωπο που στηρίζεται σε συμμαχίες, αξιοποιεί το διεθνές δίκαιο και ενισχύει αποφασιστικά την αποτροπή.
