PhD in Education, University of Cambridge, UK
Επίκουρη Καθηγήτρια στη Διαπολιτισμική Εκπαίδευση, στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας
Η κρίση του κορονοϊού έχει θέσει ένα νέο πλαίσιο αναφοράς στο οποίο όλες οι πτυχές του δημόσιου κοινωνικο-πολιτικού και οικονομικού βίου, αλλά και της ιδιωτικής μας ζωής φαίνεται να επανανοηματοδοτούνται. Κατ’ επέκταση, η νέα διαμορφούμενη πραγματικότητα έχει επηρεάσει σημαντικά και τον τομέα της παιδείας. Τους τελευταίους δύο μήνες, οι πιθανές επιζήμιες συνέπειες στην παιδεία έχουν συζητηθεί εκτενώς και επισταμένως από τα ΜΜΕ και διάφορους κοινωνικούς φορείς. Εντούτοις, οποιαδήποτε εκπαιδευτική κρίση, παρά την αρχική αποδιοργάνωση και αποπροσανατολισμό που συνεπάγεται, μπορεί να μας βοηθήσει να επαναπροσδιορίσουμε το παιδαγωγικό μας όραμα, καθώς και το επανανοηματοδοτήσουμε το περιεχόμενο της μάθησης. Ευλόγως θα διερωτηθεί κανείς, μπορεί ο ιός ως «παιδαγωγός» να μας διδάξει πώς να διδάσκουμε στη μετα-Covid εποχή; Ποια είναι τα μαθήματα που μπορούμε να αποκομίσουμε από αυτή την κρίση;
Μάθημα 1: Κλήση για ψηφιακό μετασχηματισμό της εκπαίδευσης
Με το αναγκαστικό κλείσιμο των σχολείων, η εκπαιδευτική κοινότητα κλήθηκε να μεταβεί εν μία νυκτί από τη συμβατική διδασκαλία σε συνθήκες πραγματικής τάξης στην εξ αποστάσεως εκπαίδευση. Η μετάβαση αυτή συντελέστηκε ατάκτως και σε ρυθμούς σοκ, νοουμένου ότι δεν υπήρχε σαφής και συγκεκριμένος προσανατολισμός, απτό και προαποφασισμένο πλάνο δράσης και ξεκάθαρη πολιτική καθοδήγηση. Η επείγουσα ανάγκη για ψηφιακό μετασχηματισμό της εκπαίδευσης καλεί το Υπουργείο Παιδείας Πολιτισμού, Αθλητισμού και Νεολαίας (ΥΠΠΑΝ) να ενώσει δυνάμεις με το νεοσύστατο Υφυπουργείο Έρευνας, Καινοτομίας και Ψηφιακής Πολιτικής, προκειμένου να συνεργαστούν αποδοτικά προς τη γεφύρωση του χάσματος μεταξύ της πολιτικής ρητορικής για ψηφιοποίηση της εκπαίδευσης και της εκπαιδευτικής πράξης, η οποία απέχει κατά παρασάγγας από τέτοιες καινές πλην κενές διακηρύξεις. Το ΥΠΠΑΝ οφείλει να αναπτύξει ένα απτό και σαφές σχέδιο δράσης για την εξ αποστάσεως εκπαίδευση, το οποίο θα πρέπει να περιλαμβάνει τις ακόλουθες συνιστώσες: αναλυτικά και ωρολόγια προγράμματα ειδικά σχεδιασμένα για την εξ αποστάσεως εκπαίδευση· ομάδες ψηφιοποιημένου εκπαιδευτικού υλικού και εργαλείων· υπηρεσίες υποστήριξης για εκπαιδευτικούς, μαθητές και μαθήτριες και τους γονείς τους για επιτυχή συμμετοχή στην εξ αποστάσεως εκπαίδευση· εκτεταμένη κατάρτιση στις ψηφιακές δεξιότητες η οποία πρέπει να παρέχεται όχι μόνο στους και στις εκπαιδευτικούς, αλλά και στους μαθητές, τις μαθήτριες και τους γονείς τους· μηχανισμούς και δείκτες για την αξιολόγηση των αποτελεσμάτων της εξ αποστάσεως εκπαίδευσης. Σε αυτό το σημείο, θα πρέπει να υπογραμμίσουμε ότι σε καμία περίπτωση δεν εισηγούμαστε την αντικατάσταση της συμβατικής από την εξ αποστάσεως εκπαίδευση, αλλά την ενίσχυση της διδασκαλίας σε συνθήκες πραγματικής τάξης διαμέσου των προαναφερόμενων διαδικασιών ψηφιοποίησης.
Μάθημα 2: Έκκληση για τεχνο-ανθρωπιστικό προσανατολισμό της εκπαίδευσης
Η τελευταία εκπαιδευτική μεταρρύθμιση, αποκορύφωμα της οποίας ήταν τα νέα Αναλυτικά Προγράμματα του 2010, επικεντρώθηκε στην απόδοση ενός ανθρωπιστικού χαρακτήρα στην εκπαίδευση υποστηρίζοντας την ανάπτυξη του «ανθρώπινου και δημοκρατικού σχολείου». Μια δεκαετία αργότερα, η κρίση του κορονοϊού μας καλεί να επαναπροσανατολίσουμε το εκπαιδευτικό μας σύστημα προς το παράδειγμα του τεχνο-ανθρωπισμού. Ο τεχνο-ανθρωπισμός στοχεύει στην αποτελεσματική αξιοποίηση της τεχνολογίας για την ανάπτυξη ενεργών πολιτών οι οποίοι εργάζονται προς τη βελτίωση των κοινωνικών διεργασιών. Ο/η ενεργός πολίτης αναλαμβάνει εθελοντικά τις ευθύνες και τα καθήκοντα που του/της αναλογούν, αλλά και ενεργεί συλλογικά διαμορφώνοντας κοινωνικο-πολιτικά λόμπι δράσης. Στο πλαίσιο αυτό, ο τεχνο-ανθρωπισμός είναι ασύμβατος με τη γνωσιοκεντρική προσέγγιση που χαρακτηρίζει ακόμη και σήμερα το εκπαιδευτικό μας σύστημα. Μια τέτοια προσέγγιση θα οδηγήσει τα παιδιά μας, με μαθηματική ακρίβεια, στην αποτυχία σε έναν κόσμο στον οποίο θα κυριαρχεί η τεχνολογία και η τεχνητή νοημοσύνη. Συνεπώς, οι μελλοντικές γενιές θα πρέπει να διδάσκονται δεξιότητες και όχι γνώση. Ο επαναπροσανατολισμός της εκπαίδευσης συνεπάγεται και τον επαναπροσδιορισμό του ρόλου των εκπαιδευτικών από μεταλαμπαδευτές γνώσεων σε διαμεσολαβητές δεξιοτήτων, όπως η ανθεκτικότητα, η ευελιξία, η ανεξάρτητη και κριτική σκέψη, η δημιουργικότητα, η συνεργατικότητα, η συναισθηματική νοημοσύνη και η ενσυναίσθηση.
Μάθημα 3: Πρόκληση για εκδημοκρατισμό της εκπαίδευσης
Η κρίση του κορονοϊού έφερε στην επιφάνεια τις παθογένειες της κοινωνίας μας και αντικατοπτριστικά τις αδυναμίες του εκπαιδευτικού μας συστήματος. Σαφέστατα, έριξε φως σε κοινωνικο-πολιτικές πτυχές που μέχρι τώρα κρατούσαμε σκοπίμως στα σκοτάδια. Οι εκπαιδευτικές επιπτώσεις της κοινωνικο-οικονομικής ανισότητας ανέκαθεν αποτελούσαν (και εξακολουθούν να αποτελούν) θέματα ταμπού για τον πολιτικό λόγο, έστω κι αν η αποτελεσματική διαχείρισή τους επιβάλλει την άμεση λήψη πολιτικών αποφάσεων. Η «ταξικότητα» της κοινωνίας μας επηρεάζει την πρόσβαση των μαθητών και των μαθητριών σε ίσες ευκαιρίες μάθησης επιφέροντας αρνητικό αντίκτυπο στην ακαδημαϊκή τους επιτυχία. Η πρόκληση της μετάβασης στην εξ αποστάσεως εκπαίδευση «ξεδίπλωσε» όχι μόνο την ψηφιακή ανισότητα, αλλά τις ριζικές της αιτίες: η οικονομική ανέχεια, η ενδο-οικογενειακή βία, ο κοινωνικός αποκλεισμός και η περιθωριοποίηση ήρθαν - εμμέσως πλην σαφώς - στο προσκήνιο. Προφανώς, χρειάστηκε να φορέσουμε τα «γυαλιά του κορονοϊού» για να δούμε ότι πολλά παιδιά δεν έχουν πρόσβαση στο διαδίκτυο, δεν διαθέτουν τον απαραίτητο τεχνολογικό εξοπλισμό, υστερούν ως προς τις ψηφιακές τους δεξιότητες, ζουν σε μη υποστηρικτικά προς τη μάθηση οικογενειακά περιβάλλοντα ή δεν τυγχάνουν ψυχο-κοινωνικής στήριξης. Στρουθοκαμηλίζοντας για ακόμη μια φορά, ονοματοδοτήσαμε τη «χασματική» κοινωνική διαστρωμάτωση ως ψηφιακή ανισότητα για να αναφερθούμε στο χάσμα μεταξύ των παιδιών που επωφελούνται μαθησιακά από τη χρήση νέων τεχνολογιών και των παιδιών που δεν επωφελούνται λόγω διαφόρων κοινωνικο-οικονομικών παραγόντων. Καταληκτικά, η υφιστάμενη κρίση μας καλεί να χαράξουμε μια διαδρομή για το εκπαιδευτικό μας σύστημα που έχει ως επίκεντρο την ισότητα και την κοινωνική δικαιοσύνη.
