Υπάρχουν συνέδρια από τα οποία φεύγεις με σημειώσεις. Και υπάρχουν διοργανώσεις από τις οποίες φεύγεις με περισσότερα ερωτήματα από εκείνα με τα οποία μπήκες.
Το 4th Energy Union Future Leaders Academy, μια διοργάνωση του Greek Energy Forum σε συνεργασία με τη Νομική Σχολή του University of Nicosia και υπό την αιγίδα της Προεδρίας της Κυπριακής Δημοκρατίας, ανήκε μάλλον στη δεύτερη κατηγορία.
Για μερικές ημέρες, η ενέργεια έπαψε να είναι μια μακρινή συζήτηση για μεγαβάτ, αγωγούς, ηλεκτρικά δίκτυα και ευρωπαϊκούς στόχους. Πήρε ανθρώπινη διάσταση. Έγινε συζήτηση για το πόσο θα πληρώνει αύριο ένα νοικοκυριό για ηλεκτρικό ρεύμα, για το πόσο ασφαλής μπορεί να αισθάνεται μια χώρα που εξαρτάται ενεργειακά από τρίτους, αλλά και για το εάν η πράσινη μετάβαση μπορεί πράγματι να προχωρήσει χωρίς να αφήσει κοινωνίες και οικονομίες πίσω.
Και κάπου ανάμεσα σε όλα αυτά συνέβη και κάτι ακόμη: μια ομάδα νέων ανθρώπων κλήθηκε να κοιτάξει κατάματα τα διλήμματα που σε λίγα χρόνια δεν θα συζητά πλέον θεωρητικά, αλλά θα καλείται να διαχειριστεί επαγγελματικά.
Διαφορετικοί κόσμοι στο ίδιο τραπέζι
Ίσως αυτό να ήταν και το πιο ενδιαφέρον χαρακτηριστικό της διοργάνωσης.
Στην ίδια αίθουσα συναντήθηκαν μηχανικοί και νομικοί, δημοσιογράφοι και άνθρωποι των διεθνών σχέσεων, επαγγελματίες από τον χώρο της ασφάλειας και συμμετέχοντες με εντελώς διαφορετικές ακαδημαϊκές και επαγγελματικές διαδρομές.
Ανάμεσά τους, Έλληνες που έχουν ήδη ανοίξει τα φτερά τους στο εξωτερικό. Νέοι άνθρωποι που εργάζονται, σπουδάζουν, ερευνούν και δημιουργούν σε διαφορετικές χώρες. Λαμπρά μυαλά μιας γενιάς που συχνά περιγράφεται μέσα από τον όρο “brain drain”, αλλά που, όταν βρεθεί ξανά γύρω από το ίδιο τραπέζι, υπενθυμίζει πόσο ανθρώπινο κεφάλαιο διαθέτουν η Ελλάδα και η Κύπρος.
Κανείς, όμως, δεν έβλεπε το ίδιο πρόβλημα με τον ίδιο τρόπο.
Και αυτό ήταν ίσως το ζητούμενο.
Ένας μηχανικός κοιτάζει πρώτα το δίκτυο και τις τεχνικές δυνατότητες. Ένας νομικός το θεσμικό πλαίσιο. Ένας άνθρωπος των διεθνών σχέσεων τη γεωπολιτική ισορροπία. Ένας δημοσιογράφος αναζητά τον τρόπο με τον οποίο όλα αυτά μεταφράζονται στην καθημερινότητα της κοινωνίας.
Η ενέργεια βρίσκεται ακριβώς στη διασταύρωση όλων αυτών.
Όταν δεν αρκεί να κάθεσαι και να ακούς
Το ιδιαίτερο στοιχείο του Academy ήταν ότι οι συμμετέχοντες δεν είχαν την πολυτέλεια να παραμείνουν απλοί ακροατές.
Κλήθηκαν να πάρουν θέση.
Να επιχειρηματολογήσουν για το εάν η απανθρακοποίηση μπορεί να συμβαδίσει με την ενεργειακή ασφάλεια. Να αναμετρηθούν με το ερώτημα ποιος πρέπει να χρηματοδοτεί τις τεράστιες υποδομές και τις διασυνδέσεις που χρειάζεται η Ευρώπη. Να συζητήσουν εάν το ενεργειακό σύστημα του αύριο πρέπει να στηριχθεί πρωτίστως στις ανανεώσιμες πηγές και την αποθήκευση ή εάν χρειάζεται ένα ευρύτερο τεχνολογικό μείγμα.
Και, τελικά, να φτάσουν σε ένα από τα δυσκολότερα ερωτήματα όλων: Ποιος θα πληρώσει για την ενεργειακή μετάβαση;
Ο καταναλωτής; Ο φορολογούμενος; Η αγορά; Τα κράτη; Η ίδια η Ευρωπαϊκή Ένωση;
Ερωτήματα χωρίς εύκολες απαντήσεις, γιατί σχεδόν κάθε επιλογή έχει κόστος και κάθε ενεργειακή απόφαση μπορεί να δημιουργήσει διαφορετικά οφέλη, διαφορετικά βάρη και διαφορετικές ευθύνες.
Αυτό ακριβώς έκανε τις συζητήσεις ενδιαφέρουσες. Δεν υπήρχε πάντα μία «σωστή» πλευρά. Υπήρχε η ανάγκη να ακούσεις την άλλη, να αναγνωρίσεις την αδυναμία της δικής σου θέσης και, παρ’ όλα αυτά, να μπορέσεις να την υπερασπιστείς.
Από εκείνους που αποφασίζουν σήμερα, σε εκείνους που θα αποφασίζουν αύριο
Απέναντι σε αυτή τη νέα γενιά βρέθηκαν άνθρωποι που γνωρίζουν την ενέργεια όχι μόνο μέσα από βιβλία και πανεπιστημιακές αίθουσες, αλλά μέσα από την ίδια τη διαδικασία λήψης αποφάσεων.
Ο νυν Υπουργός Ενέργειας Μιχάλης Δαμιανός, ο οποίος έθεσε τη συζήτηση μέσα στην πραγματικότητα ενός μικρού και ενεργειακά απομονωμένου συστήματος, όπως αυτό της Κύπρου, όπου η ασφάλεια εφοδιασμού, η διασύνδεση των αγορών, η απανθρακοποίηση, οι επενδύσεις σε υποδομές και η προσιτή ενέργεια δεν αποτελούν θεωρητικές έννοιες, αλλά πραγματικές προκλήσεις πολιτικής.
Στον ίδιο διάλογο, η παρουσία του πρώην Υπουργού Ενέργειας, Εμπορίου και Βιομηχανίας Γιώργου Παπαναστασίου πρόσθεσε την εμπειρία ενός ανθρώπου που βρέθηκε ο ίδιος στο επίκεντρο της διαχείρισης κρίσιμων ενεργειακών φακέλων της χώρας.
Δύο διαφορετικές χρονικές στιγμές της πολιτικής ευθύνης βρέθηκαν, με τον δικό τους τρόπο, απέναντι στην επόμενη γενιά ανθρώπων που ίσως αύριο κληθούν να αναλάβουν αντίστοιχες αποφάσεις.
Μαζί τους, άνθρωποι της αγοράς που έχουν δημιουργήσει και διοικούν επιχειρήσεις στην Κύπρο και στο εξωτερικό, ακαδημαϊκοί, νομικοί και επαγγελματίες με πολυετή εμπειρία μετέφεραν κάτι που δεν μπορεί εύκολα να χωρέσει σε ένα πανεπιστημιακό σύγγραμμα - την εμπειρία του τι συμβαίνει όταν η θεωρία συναντά την πραγματική οικονομία, την πολιτική και το ρίσκο.
Και ίσως εκεί βρισκόταν η πραγματική αξία της συνάντησης. Η εμπειρία δεν παρουσιάστηκε ως κάτι που η επόμενη γενιά πρέπει απλώς να θαυμάσει, αλλά ως γνώση που οφείλει να παραλάβει, να αμφισβητήσει και, κάποια στιγμή, να εξελίξει.
Ιδιαίτερη αναφορά αξίζει στον Δρ Οδυσσέα Χριστού, Καθηγητή του Τμήματος Νομικής του University of Nicosia.
Η παρουσία του ανέδειξε μια διάσταση που συχνά χάνεται όταν η δημόσια συζήτηση για την ενέργεια περιορίζεται σε αριθμούς, τιμές και τεχνολογίες: πίσω από κάθε καλώδιο, κάθε διασύνδεση, κάθε επένδυση δισεκατομμυρίων και κάθε φιλόδοξο ενεργειακό σχέδιο υπάρχουν θεσμοί.
Υπάρχουν κανόνες. Υπάρχουν δικαιώματα και υποχρεώσεις. Υπάρχει ρίσκο και λογοδοσία. Και στο τέλος υπάρχει πάντοτε κάποιος που πρέπει να αποφασίσει: Ποιος πληρώνει, ποιος ωφελείται και ποιος αναλαμβάνει την ευθύνη όταν κάτι δεν εξελίσσεται όπως σχεδιάστηκε.
Η σύνδεση της ενέργειας με το δίκαιο, τις διεθνείς σχέσεις και τη δημόσια πολιτική αποτέλεσε ίσως μία από τις καλύτερες αποδείξεις ότι η ενεργειακή μετάβαση δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί μονοδιάστατα.
Οι εγκαταστάσεις του University of Nicosia δεν λειτούργησαν απλώς ως ο χώρος που φιλοξένησε μια ακόμη διοργάνωση. Για μερικές ημέρες μετατράπηκαν σε χώρο ανταλλαγής ιδεών, αντιπαράθεσης και, κυρίως, συνάντησης της ακαδημαϊκής γνώσης με την πραγματική αγορά και τη δημόσια πολιτική.
Και σε μια διοργάνωση που μιλούσε διαρκώς για το μέλλον, δύσκολα θα μπορούσε να υπάρχει καταλληλότερος χώρος από ένα πανεπιστήμιο.
Γιατί τα πανεπιστήμια, στην καλύτερη εκδοχή τους, δεν είναι απλώς χώροι όπου μεταδίδεται η γνώση.
Είναι οι χώροι όπου η γνώση αμφισβητείται, δοκιμάζεται και εξελίσσεται.
Εκεί όπου ένας νέος άνθρωπος μπορεί το πρωί να ακούσει έναν Υπουργό, έναν επιχειρηματία ή έναν ακαδημαϊκό και λίγες ώρες αργότερα να σηκώσει το χέρι του και να θέσει το ερώτημα που θεωρεί ότι ακόμη δεν έχει απαντηθεί.
Το σημαντικότερο δεν ήταν να συμφωνήσουμε
Ίσως, τελικά, η επιτυχία μιας τέτοιας διοργάνωσης να μην κρίνεται από το πόσες απαντήσεις έδωσε.
Αλλά από το πόσο καλύτερες έγιναν οι ερωτήσεις όταν τελείωσε.
Γιατί κανείς δεν χρειάζεται ακόμη ένα συνέδριο στο οποίο όλοι συμφωνούν μεταξύ τους.
Η ενεργειακή μετάβαση είναι πολύ μεγάλη, πολύ ακριβή και πολύ σημαντική για να αντιμετωπιστεί με εύκολες βεβαιότητες.
Χρειάζεται μηχανικούς που να καταλαβαίνουν την πολιτική. Νομικούς που να αντιλαμβάνονται την τεχνολογία. Οικονομολόγους που να βλέπουν πίσω από τους αριθμούς την κοινωνία. Δημοσιογράφους που να μπορούν να μεταφράζουν την πολυπλοκότητα χωρίς να την παραμορφώνουν. Και ανθρώπους διαφορετικών κόσμων που να μπορούν να κάθονται στο ίδιο τραπέζι ακόμη και κυρίως όταν διαφωνούν.
Για μερικές ημέρες στη Λευκωσία, αυτό ακριβώς συνέβη.
Και όταν οι αίθουσες άδειασαν, οι παρουσιάσεις έκλεισαν και τα debates τελείωσαν, έμεινε ίσως η σημαντικότερη σκέψη:
Οι άνθρωποι που σήμερα αποκαλούμε «future leaders» δεν θα είναι για πολύ ακόμη οι άνθρωποι του μέλλοντος.
Είναι η γενιά που ήδη βρίσκεται στα πανεπιστήμια, στις επιχειρήσεις, στα δικηγορικά γραφεία, στα μέσα ενημέρωσης, στα ερευνητικά κέντρα και στους θεσμούς.
Και πολύ σύντομα, τα ερωτήματα που σήμερα της τίθενται ως άσκηση μέσα σε μια αίθουσα συνεδρίου θα βρίσκονται μπροστά της ως πραγματικές αποφάσεις.
Η ενεργειακή μετάβαση θα προχωρήσει. Το πραγματικό στοίχημα είναι αν θα έχουμε προετοιμάσει τους ανθρώπους που θα κληθούν να την οδηγήσουν.
