Μια γλυκόπικρη αίσθηση αφήνει στο στόμα μας η πρώτη περιδιάβαση ανάμεσα στους λαξευμένους βράχους της Καππαδοκίας. Στις μνήμες που γέννησε η παιδική γνώση, από τα μαθήματα Ιστορίας και Θρησκευτικών, το όνομα της περιοχής είναι ταυτισμένο με την ίδια την πίστη και με την παλιά πατρίδα. Καππαδοκία, Καισάρεια, Νεάπολη, Ναζιανζός, οι Άγιοι των Αγίων, οι Τρείς Ιεράρχες…
Η πρώτη και η τελευταία εικόνα μας από όσα κρύβουν οι λαξευμένοι βράχοι της Καππαδοκίας είχε αυτήν ακριβώς την αίσθηση.
Διαβάστε ακόμα >> Καππαδοκία 1: Ιστορίες και θρύλοι στους βράχους
Κατηφορίζοντας στην κοιλάδα του Γκιόρεμε (Κόραμα ήταν το αρχαιοελληνικό όνομά του) ακούσαμε τον ξεναγό μας να εξηγεί πως οι πρώτες ενδείξεις μοναστικής ζωής στους βράχους της Καππαδοκίας χρονολογούνται από τον 4ο αιώνα μ.Χ. Μικρές κοινότητες ερημιτών, ακολουθώντας τη διδασκαλία του Μεγάλου Βασιλείου, Επισκόπου Καισάρειας, έστησαν τα μοναστικά κελιά τους μέσα στους βράχους, δίπλα σε οικιστικές μονάδες-τρώγλες που συνέθεταν ολόκληρα χωριά πάνω στις γεωπυραμίδες της Καππαδοκίας.
Οι Άγιοι των βράχων
Σύμφωνα με τους ιστορικούς, η πρώτη εκκλησία, στα χρόνια των Αποστόλων των Εθνών, σκάφθηκε σε ένα βράχο στην Αντιόχεια.
Κι αν η χριστιανική πίστη γεννήθηκε στην Παλαιστίνη, μεγάλωσε και εξελίχθηκε εδώ, στη Μικρά Ασία, πάντα μέσα σε λαξευμένους ναούς.
Ήταν τα χρόνια των Ρωμαίων στην Καππαδοκία, και η νέα θρησκεία, την οποία διέδωσε πρώτος ο Απόστολος Παύλος, αποτέλεσε και την κινητήριο δύναμη της επανάστασης ενάντια σε μια καταπιεστική αυτοκρατορία που είχε ήδη αρχίσει να φθίνει.
Εδώ, μέσα στους μαλακούς βράχους της Καππαδοκίας, σκάφθηκαν και περιτεχνήθηκαν στο πέρασμα των αιώνων χιλιάδες εκκλησίες και μοναστικά κελιά, όπου λειτούργησαν, προσευχήθηκαν, μόνασαν ή και θυσιάστηκαν στο όνομα της πίστης, οι πιο γνωστοί από τους Αγίους που μνημονεύει η Εκκλησία μας.
Οι γεωπυραμίδες, η μια τόσο ίδια και τόσο διαφορετική από την άλλη, έγιναν εκκλησίες, μοναστήρια, καταφύγια, και οι αγιογραφίες στο εσωτερικό τους άντεξαν στον χρόνο και τις επιδρομές των απίστων, χάρη στα υλικά με τα οποία φτιάχτηκαν.
Οι λαμπρότεροι αιώνες άνθησης της χριστινιακής ζωής στους βράχους υπήρξαν οι Βυζαντινοί, από τον 7ο ως και τον 11ο αιώνα μ.Χ. οπότε καταγράφηκαν και οι σοβαρότερες εξ ανατολών επιδρομές.
Κρυμμένες εκκλησιές
Από το 1985 η περιοχή της Καππαδοκίας, με τις 360 λαξευτές εκκλησίες, αποτελεί μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO. Το Εθνικό Πάρκο του Γκιόρεμε, στην επαρχία Νεβσεχίρ (Νεάπολη), περιλαμβάνει την ομώνυμη πόλη, καθώς και τις πόλεις Ουργκούπ (Προκόπι) και Άβανος.
Σε πόλο έλξης για Χριστιανούς από όλο τον κόσμο, οι μονολιθικές εκκλησίες μετατράπηκαν μόλις τις τελευταίες δεκαετίες. Στο Ανοικτό Μουσείο (κατά άλλους Υπαίθριο) του Γκιόρεμε, τα πετρομονάστηρα και οι υπόσκαφες εκκλησίες έχουν, πλέον, τα ονόματα που τους έδωσαν οι μετέπειτα κατακτητές, με τελευταίους τους Σελτζούκους και ύστερα τους Οθωμανούς Τούρκους, και αυτά βασίστηκαν στα όσα μπορούσαν να «διαβάσουν» στις τοιχογραφίες τους.
Αρχίσαμε την περιδιάβασή μας από το παρεκκλήσι του Αγίου Βασιλείου, και ακολούθως μπήκαμε στην σταυρόσχημη «Εκκλησία των Μήλων». Πιο πάνω το παρεκκλήσι της Αγίας Βαρβάρας, και ύστερα η «Εκκλησία του Φιδιού», ίσως από τον δράκο κάτω από το σπαθί του Αγίου Γεωργίου, που εμφανίζεται σε μια τοιχογραφία, πλάι στις εικόνες του Αγίου Θωμά και του Αγίου Ονουφρίου. Αλλά και η «Εκκλησία των Σανδάλων», με τα δυο κοιλώματα, απέναντι από την είσοδο, που έχουν σχήμα ίχνους ποδιών.
Κάποιοι αποξενώθηκαν από την ομάδα και έφτασαν ακόμα πιο ψηλά, ως την «Σκοτεινή Εκκλησία», ένα διόροφο κατασκεύασμα του 11ου αιώνα, αριστούργημα λαξευμένης στον βράχο αρχιτεκτονικής, που αποτελούσε το Μοναστήρι της Αναλήψεως. Σε σχήμα σταυρού, με έξι τρούλους, τέσσερις κίονες και τρεις αψίδες, διαθέτει τις πιο εντυπωσιακές αγιογραφίες της Καππαδοκίας, τις οποίες, όπως και στις υπόλοιπες εκκλησίες του Γκιόρεμε, απαγορεύεται να φωτογραφίζουν οι επισκέπτες.
Η περιδιάβασή μας τελειώνει στην ακόμα πιο εντυπωσιακή «Εκκλησία των Στεφάνων», τη μεγαλύτερη εκκλησία των βράχων της περιοχής, με τις πλέον καλοδιατηρημένες αγιογραφίες. Είναι, στην ουσία, ένα μοναστικό κελί και δύο ναοί, που κατασκευάστηκαν σε διαφορετικές εποχές. Οι εικόνες στον κυρίως χώρο ξεχωρίζουν για το έντονο γαλάζιο χρώμα τους, και αποτυπώνουν με μοναδική περιτεχνία τη ζωή του Χριστού, από τον Ευαγγελισμό ως την Ανάληψη.
Στις τοιχογραφίες μέσα στις λαξευμένες εκκλησιές αναγνωρίζουμε τις μορφές Καππαδόκων Αγίων, όπως του Αγίου Γεωργίου του Τροπαιοφόρου (στον οποίο προστρέχουν μέχρι και σήμερα Μουσουλμάνοι Τούρκοι, προσφέροντάς του μαντήλια), αλλά και του Αγίου Μάμα (της Μόρφου που απεικονίζεται ανεβασμένος σε ένα λιοντάρι).
Κι αν δέος είναι η πρώτη λέξη που ταυτίζεται με το συναίσθημα που κυριαρχεί μέσα μας, αυτό συνοδεύεται και από την οργή που προκαλεί η θέα των Αγίων στους τοίχους χωρίς μάτια. Οι καταστροφές των τοιχογραφιών αποδίδονται στον χρόνο αλλά και στους ανθρώπους, και όλοι στην ομάδα ταυτίζουμε αυτό που αντικρίζουμε, με τις εικόνες στις εκκλησιές και τα μοναστήρια της κατεχόμενης Κύπρου, τις οποίες οι Τούρκοι κατακτητές κατέστρεψαν «σβήνοντας» τα μάτια ή και ολόκληρο το πρόσωπο των άγιων μορφών.
Από το Προκόπι στην Εύβοια
Στον δρόμο από το Γκιόρεμε (Κόραμα) προς το Ουργκούπ (Προκόπι) εντυπωσιακές γεωκαμινάδες αριστερά και δεξιά του δρόμου. Ανάμεσά τους μια ομάδα τριών, που προσελκύει πλήθη επισκεπτών που περιμένουν σε ουρές να τις φωτογραφήσουν. «Οι Τρεις Αδελφές» κατά άλλους «Οι Τρεις Ομορφιές» ή «Οι Τρεις Χάριτες».
Εντυπωσιακό και το Ουργκούπ, στη γλώσσα των Χετταίων Ουρ = πολλά και Κουπ = Κάστρα, και στη γλώσσα των Βυζαντινών Προκόπι, από τον Άγιο Προκόπιο, η εκκλησία του οποίου δέσποζε κάποτε στο κέντρο του.
Την εκκλησία ισοπέδωσαν οι Τούρκοι Μουσουλμάνοι, μετά την ανταλλαγή πληθυσμών και την αναχώρηση των Ελλήνων Χριστιανών, στα 1924, και με βάση τη Συνθήκη της Λωζάνης.
Από τις πηγές που μας διέθεσε η συνοδός μας μαθαίνουμε πως στα τέλη της Οθωμανικής περιόδου (γενική απογραφή 1881/1893) το Προκόπι είχε συνολικό πληθυσμό 23030 κατοίκους, και αυτοί ήταν 19880 Μουσουλμάνοι, 3134 Έλληνες και 16 Αρμένιοι. Τότε είχαν οικοδομηθεί και τα εντυπωσιακά λαξευμένα στους βράχους αρχοντικά σπίτια στο κέντρο της πόλης. Ορισμένα περιέχουν, ακόμα, εκλεκτές κοσμικές τοιχογραφίες, που πιστοποιούν ότι σχεδιάστηκαν για μέλη των μειονοτικών πληθυσμών της πόλης, δηλαδή Έλληνες και Αρμένιους.
Στο Προκόπι μαθαίνουμε και για τις σχέσεις των Χριστιανών με τους Μουσουλμάνους, στην Καππαδοκία. Ήταν, κατά πως λέγεται και γράφεται, από καλές έως άριστες, ενώ η συμβίωση ή, κατά άλλους, η αναγκαστική συγκατοίκηση, επηρέασε εκατέρωθεν τις παραδόσεις. Έτσι ερμηνεύεται και η ιστορία που θέλει τους Τούρκους, στο Ουργκούπ, όταν ξέσπασε επιδημία χολέρας, να ζήτησαν από τους Χριστιανούς να περιφέρουν και στις δικές τους συνοικίες το ιερό λείψανο του Αγίου Ιωάννη του Ρώσσου, που φυλασσόταν στην πόλη, για να τους γλιτώσει από την αρρώστια.
Κατά τους Βίους Αγίων, ο Άγιος Ιωάννης ο Ρώσος, «…ο της Ρωσίας γόνος, Προκοπιέων καύχημα», είχε συλληφθεί το 1711, στη διάρκεια του Ρωσοτουρκικού πολέμου, και οι Οθωμανοί τον μετέφεραν στο Προκόπι της Καππαδοκίας, όπου και έγινε σκλάβος στο σπίτι ενός Τούρκου Ιππάρχου. Ο λαξευμένος στον βράχο στάβλος όπου έζησε, αντιστεκόμενος σθεναρά στην επιμονή του Ιππάρχου να αλλάξει την πίστη του, μετατράπηκε σε εκκλησάκι. Με τη μεγάλη φυγή, το 1924, οι Έλληνες του Προκοπίου πήραν τα λείψανα του Αγίου μαζί τους, στο Νέο Προκόπι, στην Εύβοια, όπου τοιχογραφίες στην εκεί εκκλησία απεικονίζουν και το ταξίδι της φυγής από την Καππαδοκία.
Ζωή μέσα στους βράχους
Κι αν οι ανά τον κόσμο Χριστιανοί σπεύδουν στην Καππαδοκία για τις λαξευμένες εκκλησιές, εκατομμύρια άλλοι τουρίστες επιλέγουν την περιοχή για τις παραμυθένιες διακοπές που τους προσφέρει η περιοχή, μέσα στα αρχοντικά που έχουν μετατραπεί σε πολυτελή ξενοδοχεία και τουριστικές πανσιόν, ή σε άλλα νεοκατασκευασμένα με την ίδια πέτρα, δίπατα και τρίπατα, όλα συνδεδεμένα με τους λαξευμένους βράχους.
Σύμφωνα με τον ξεναγό μας, η σύγχρονη Τουρκία και ο υπόλοιπος κόσμος ανακάλυψαν την Καππαδοκία μέσα από τις τουρκικές τηλεοπτικές σειρές, που γυρίζονται στα φαράγγια και τις κοιλάδες της, αλλά και μέσα τα παλιά πετρόκτιστα αρχοντικά, τις τελευταίες δύο δεκαετίες. Έτσι χρόνο με τον χρόνο αυξάνονται και τα τουριστικά καταλύματα στους βράχους, στο Ουργκούπ, το Γκιόρεμε – όπου και η κοιλάδα από την οποία υψώνονται κάθε χάραμα πάνω από την Καππαδοκία τα γνωστά αλεξίπτωτα – καθώς και το Ουτσχισάρ με τον Ακραίο Πύργο, και το Ορτάχισαρ με τον επονομαζόμενο Μεσαίο Πύργο.
Στην κεραμική πρωτεύουσα
Κάθε γεωπυραμίδα στην Καππαδοκία κρύβει και μια ιστορία, οι περισσότερες πίστης και αγάπης στο Θεό. Στον δρόμο από το Γκιόρεμε προς την Άβανο, ο ξεναγός μας δείχνει το χωριό Τσαβουσίν, με την παλαιότερη λαξεμένη σε βράχο εκκλησία της Καππαδοκίας, την Εκκλησία του Αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή, ένα τριώροφο κατασκεύασμα που λαξεύτηκε από τους κατοίκους του χωριού προς τιμήν του Αυτοκράτορα Νικηφόρου Φωκά.
Μας μιλά, ακόμα, για το επίσης Ανοικτό Μουσείο Ζελβέ (η ελληνική Ζέλβη), ένα ακόμα χαρακτηριστικό οικισμό λαξευμένο στους βράχους, όπου οι πρωτοχριστιανοί γίνονταν ένα με τις πέτρες, για να γλιτώσουν από τους Ρωμαίους διώκτες τους.
Η διαδρομή μας καταλήγει στην Άβανο, την οποία χωρίζει από την υπόλοιπη Καππαδοκία ο ποταμός Άλυ, ο Κόκκινος Ποταμός. Από τον μεγαλύτερο ποταμό της Τουρκίας συλλέγεται, εδώ και χιλιάδες χρόνια (ήδη από την εποχή των Χετταίων το 2000 π.Χ.) κόκκινη λάσπη. Το νερό του ποταμού ξεπλένει το αργιλώδες χώμα και την κόκκινη τέφρα, που άφησαν πίσω τους οι ηφαιστειακές εκρήξεις (λάβα με οξείδια σιδήρου που οξειδώθηκαν λόγω του αέρα). Και αυτή είναι η πρώτη ύλη για τα περίφημα κεραμικά που καθιστούν την Άβανο γνωστή ανά το παγκόσμιο.
Στην κεραμική πρωτεύουσα της Καππαδοκίας η κεραμική τέχνη ασκείται, ακόμα, με τις παλιές τεχνικές.
Στα εργαστήρια αγγειοπλαστικής (ισλίκ στα τουρκικά), που περνούν κληροδότημα από πατέρα σε γιο, η μαλακή και λιπαρή λάσπη στεγνώνεται δυό φορες, μια στον ήλιο και μια στην σκιά. Ύστερα «ξεκουράζεται» για μια εβδομάδα, και μόνο τότε την χρησιμοποιούν οι αγγειοπλάστες, στον τροχό ή μέσα σε καλούπια.
Ο τροχός περιστρέφεται γρήγοραμ, με τα χτυπήματα των ποδιών του αγγειοπλάστη, ενώ αυτό διαμορφώνει τη ζήμη κατά την περιστροφή, κατασκευάζοντας τα τελικά έργα τέχνης του. Προτού στεγνώσει, το αγγείο βάφεται και διακοσμείται. «Πανοπλία» ονομάζεται η διαδικασία από τους ντόπιους τεχνήτες. Ακολουθεί το γυάλισμα, εδώ γνωστό ως «ημερολόγιο», και τα γυαλισμένα αγγεία καταλήγουν στον ήλιο για να στεγνώσουν. Προτού εκτεθούν στις προθήκες των λαξευμένων στους βράχους εργαστηρίων, τα αγγεία, όλων των ειδών και μεγεθών, ψήνονται στους 800 βαθμούς για έως και τρεις ημέρες.
Ευχαριστίες για τις μοναδικές εμπειρίες στην Καππαδοκία, τις οποίες μοιράστηκα με εξαίρετους συνταξιδιώτες, στον ξεναγό μας, ιδιαιτέρως δε στην πολύτιμη παρουσία της συνοδού μας, Έλενας Τάνου (Top Kinisis).
