«Το τελευταίο διάστημα παρουσίασα δημόσια δύο ξεχωριστές προτάσεις για στεγαστικά σχέδια, βασισμένες στις πολιτικές στέγασης της Βρετανίας, που μπορούν να υιοθετηθούν και να εφαρμοστούν στην Κυπριακή αγορά ακινήτων: αφενός το μοντέλο της Συνιδιοκτησίας (Shared Ownership) και αφετέρου το νέο Βρετανικό σχέδιο Το Πρώτο σου Σπίτι (Your First Home), το οποίο στηρίζεται σε κρατικό δάνειο συμμετοχής και ελάχιστη ιδία συμμετοχή», γράφει ο *Παναγιώτης Παχωμίου.
Αναλυτικά:
Καθώς η πρόσβαση σε προσιτή στέγη αποτελεί πλέον ένα από τα οξύτερα κοινωνικά και οικονομικά ζητήματα και στον τόπο μας, το ερώτημα που τίθεται εύλογα είναι ποιο από τα δύο σχέδια ανταποκρίνεται καλύτερα στις ανάγκες των πολιτών. Στο σημερινό άρθρο συγκρίνω αναλυτικά τα δύο αυτά μοντέλα, εξετάζοντας τις οικονομικές τους διαφορές, τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα τους, καθώς και τα ουσιαστικά οφέλη που προσφέρουν στους υποψήφιους αγοραστές.
*Παναγιώτης Παχωμίου, B.Sc (Hons) Arch Diploma Arch RIBA Chartered Architect
Για χρόνια, όσοι ονειρεύονταν να αποκτήσουν το δικό τους σπίτι έρχονταν αντιμέτωποι με ένα γνώριμο αδιέξοδο, διέθεταν το εισόδημα για να καλύψουν τη μηνιαία δόση ενός στεγαστικού δανείου, αλλά έβλεπαν τις τιμές των ακινήτων να αυξάνονται ταχύτερα από τον χρόνο που χρειάζονταν για να αποταμιεύσουν μια υψηλή προκαταβολή. Στη Βρετανία, το νέο κυβερνητικό πρόγραμμα Your First Home, το οποίο τίθεται σε εφαρμογή τον Φεβρουάριο του 2027, έρχεται να πλαισιώσει το καθιερωμένο μοντέλο του Shared Ownership. Παρόλο που και οι δύο πρωτοβουλίες έχουν σχεδιαστεί για να ανοίξουν την πόρτα της ιδιοκατοίκησης σε όσους μένουν εκτός της ελεύθερης αγοράς, οι μηχανισμοί λειτουργίας τους, το μακροπρόθεσμο κόστος και τα στρατηγικά τους πλεονεκτήματα διαφέρουν ριζικά.
Η βασική οικονομική διαφορά: Πλήρης κυριότητα έναντι μερικής αγοράς και ενοικίασης
Στον πυρήνα της σύγκρισης βρίσκεται ένα θεμελιώδες ζήτημα ιδιοκτησίας. Στο πλαίσιο του Your First Home, οι επιλέξιμοι αγοραστές πρώτης κατοικίας αποκτούν το 100% ενός νεόκτιστου ακινήτου από την πρώτη κιόλας ημέρα. Καταβάλλουν ελάχιστη προκαταβολή μόλις 2,5% επί της συνολικής τιμής αγοράς (έως και 15% κατ' ανώτατο όριο) και λαμβάνουν ένα τυπικό τραπεζικό στεγαστικό δάνειο για το υπόλοιπο 77,5%. Τη διαφορά ανάμεσα στα δύο καλύπτει ένα κρατικό δάνειο συμμετοχής (equity loan) ύψους 20%.
Το Shared Ownership ακολουθεί την αντίθετη προσέγγιση. Αντί να πιέζονται οικονομικά για να αγοράσουν ολόκληρο το σπίτι εξαρχής, οι αγοραστές αποκτούν ένα μερίδιο μακροχρόνιας μίσθωσης (leasehold), συνήθως μεταξύ 25% και 75%, αν και νεότεροι κανόνες επιτρέπουν μερίδια ακόμη και από 10% σε επιλεγμένα ακίνητα. Για το υπόλοιπο ποσοστό που δεν τους ανήκει, καταβάλλουν επιδοτούμενο ενοίκιο σε έναν οργανισμό ανάπτυξης γης ή στέγασης (όπως ο Housing Association στη Βρετανία ή αντίστοιχα ο ΚΟΑΓ στην Κύπρο), το οποίο συνήθως περιορίζεται γύρω στο 2,75% της αξίας του μεριδίου του φορέα ετησίως, διατηρώντας παράλληλα τη δυνατότητα να αγοράσουν μεγαλύτερα ποσοστά αργότερα μέσω της διαδικασίας σταδιακής εξαγοράς (staircasing).
Οι αριθμοί στην πράξη: Το παράδειγμα ενός ακινήτου 300.000 ευρώ
Για να δούμε πώς λειτουργούν τα δύο μοντέλα στην πράξη, ας εξετάσουμε την αγορά μιας νεόκτιστης κατοικίας αξίας 300.000 ευρώ, με υπολογισμό 30ετούς στεγαστικού δανείου και επιτόκιο 5%:
Με το Your First Home, ο αγοραστής χρειάζεται προκαταβολή 7.500 ευρώ (2,5%). Σε συνδυασμό με το κρατικό δάνειο συμμετοχής 60.000 ευρώ (20%), απαιτείται τραπεζικό στεγαστικό δάνειο ύψους 232.500 ευρώ. Για τα πρώτα πέντε χρόνια, το κρατικό δάνειο είναι εντελώς άτοκο, αφήνοντας μία μόνο μηνιαία δόση στεγαστικού δανείου περίπου 1.248 ευρώ. Ωστόσο, ο τόκος στο κρατικό δάνειο ενεργοποιείται στο 1,5% το έκτο έτος (75 ευρώ τον μήνα), ανεβάζοντας τη μηνιαία επιβάρυνση στις 1.323 ευρώ, και αυξάνεται στο 3% από το έβδομο έτος και μετά (150 ευρώ τον μήνα), οδηγώντας τις συνολικές μηνιαίες υποχρεώσεις στις 1.398 ευρώ.
Με το Shared Ownership, η αγορά ενός μεριδίου 25% (75.000 ευρώ) με προκαταβολή 5% απαιτεί μόλις 3.750 ευρώ αρχικό κεφάλαιο, το μισό δηλαδή ποσό σε σχέση με το Your First Home. Οι μηνιαίες δόσεις του στεγαστικού δανείου για το υπόλοιπο των 71.250 ευρώ ανέρχονται περίπου στα 383 ευρώ, μαζί με 516 ευρώ σε επιδοτούμενο ενοίκιο για το υπόλοιπο 75% (225.000 ευρώ προς 2,75% ετησίως), διαμορφώνοντας το συνολικό μηνιαίο κόστος στέγασης στα 899 ευρώ (πριν από τα κοινόχρηστα και τα έξοδα διαχείρισης). Ακόμη και για ένα μεγαλύτερο μερίδιο 40% (120.000 ευρώ), τα αρχικά μετρητά ξεκινούν από τα 6.000 ευρώ και το μηνιαίο κόστος κυμαίνεται γύρω στα 1.024,50 ευρώ (612 ευρώ δόση δανείου και 412,50 ευρώ ενοίκιο), παραμένοντας αισθητά χαμηλότερο κάθε μήνα σε σύγκριση με την εξυπηρέτηση ενός δανείου για το 77,5% του ακινήτου.
«Το Your First Home έχει σχεδιαστεί για αγοραστές που διαθέτουν τον μισθό για να εξυπηρετήσουν ένα σημαντικό στεγαστικό δάνειο, αλλά δυσκολεύονται να συγκεντρώσουν μια μεγάλη προκαταβολή. Το Shared Ownership παραμένει η ζωτικής σημασίας λύση για όσους τα εισοδήματa τους απλώς δεν επαρκούν για να δανειστούν σχεδόν το ογδόντα τοις εκατό της αξίας ενός ακινήτου»
Πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα
Και τα δύο προγράμματα παρουσιάζουν συγκεκριμένα πλεονεκτήματα, αλλά και μειονεκτήματα ή μακροπρόθεσμους οικονομικούς συμβιβασμούς που οι αγοραστές οφείλουν να σταθμίσουν προσεκτικά.
Στο Your First Home, το βασικό μειονέκτημα είναι ότι το κρατικό μερίδιο του 20% είναι συνδεδεμένο με την τρέχουσα αγοραία αξία του ακινήτου και όχι με το αρχικό ποσό του δανείου. Εάν ένα σπίτι αξίας 300.000 ευρώ ανέβει στις 360.000 ευρώ τη στιγμή που θα το πουλήσετε ή θα εξοφλήσετε το δάνειο, θα πρέπει να επιστρέψετε 72.000 ευρώ, αποδίδοντας το 20% της υπεραξίας σας στο κράτος (αν και το κράτος μοιράζεται αντίστοιχα τη ζημία εάν οι τιμές πέσουν). Επιπλέον, η ετήσια κρατική χρηματοδότηση υπόκειται σε ανώτατο προϋπολογισμό, γεγονός που σημαίνει ότι τα διαθέσιμα κονδύλια ενδέχεται να εξαντλούνται γρήγορα, ενώ περιορίζεται αποκλειστικά σε επιλέξιμες νεόδμητες κατοικίες.
Στο Shared Ownership, το μεγάλο πλεονέκτημα είναι ότι διατηρείτε το 100% οποιασδήποτε αύξησης τιμής αναλογεί στο δικό σας μερίδιο. Ωστόσο, στα μειονεκτήματα καταγράφεται το γεγονός ότι, επειδή μεγάλο μέρος της μηνιαίας καταβολής σας πηγαίνει σε ενοίκιο αντί για αποπληρωμή κεφαλαίου, η καθαρή σας περιουσία (equity) χτίζεται περίπου με τον μισό ρυθμό. Ακόμη χειρότερα, εάν οι τιμές των ακινήτων αυξηθούν πριν προχωρήσετε σε σταδιακή εξαγορά, η αγορά μελλοντικών μεριδίων γίνεται προοδευτικά ακριβότερη, ενώ παρότι κατέχετε μόνο ένα κλάσμα του σπιτιού, παραμένετε υπεύθυνοι για το 100% των εξόδων συντήρησης και επισκευών.
Κριτήρια επιλεξιμότητας και εισοδηματικά όρια
Τα δύο σχέδια απευθύνονται επίσης σε διαφορετικές εισοδηματικές κατηγορίες. Με βάση τις βρετανικές παραμέτρους σε ισοτιμία ευρώ, το Your First Home προορίζεται αυστηρά για αγοραστές πρώτης κατοικίας που αγοράζουν επιλέξιμα νεόκτιστα από συμμετέχοντες οίκους ανάπτυξης γης, με γενναιόδωρα ανώτατα όρια οικογενειακού εισοδήματος που αντιστοιχούν περίπου στις 128.000 ευρώ εκτός Λονδίνου και 163.000 ευρώ στην πρωτεύουσα, υπό την προϋπόθεση τήρησης των περιφερειακών ορίων τιμών (τα οποία στις ακριβότερες ζώνες φτάνουν περίπου τις 580.000 έως 755.000 ευρώ).
Το Shared Ownership, αντίθετα, είναι ανοιχτό τόσο σε αγοραστές πρώτης κατοικίας όσο και σε πρώην ιδιοκτήτες που πούλησαν το ακίνητο τους και δεν μπορούν να
αγοράσουν εξ ολοκλήρου νέο. Τα όρια οικογενειακού εισοδήματος είναι πιο στοχευμένα, αντιστοιχώντας σήμερα περίπου στις 93.000 ευρώ εκτός Λονδίνου και 105.000 ευρώ στο Λονδίνο (με προγραμματισμένη αύξηση περίπου στις 105.000 και 128.000 ευρώ αντίστοιχα το 2027), ώστε να στηρίζονται πρωτίστως τα χαμηλότερα και μεσαία εισοδηματικά στρώματα. Σε ενδεχόμενη εφαρμογή στην Κύπρο, τα όρια αυτά θα βαθμονομούνταν φυσικά στα δεδομένα των κυπριακών μισθών και τιμών ακινήτων.
Γιατί οι αγοραστές επιλέγουν το Your First Home: Βασικά οφέλη
Το σημαντικότερο πλεονέκτημα του Your First Home είναι ότι εξασφαλίζει 100% κυριότητα από την πρώτη κιόλας ημέρα. Ο αγοραστής καθίσταται ο μοναδικός νόμιμος ιδιοκτήτης του ακινήτου, χωρίς κάποιον οργανισμό ως εκμισθωτή, χωρίς τη μηνιαία εκροή ενοικίου και με πλήρη έλεγχο σε περίπτωση μεταπώλησης στην ελεύθερη αγορά, απαλλαγμένος από δικαιώματα πρώτης προτίμησης τρίτων φορέων. Παράλληλα, το δραστικά χαμηλότερο εμπόδιο της προκαταβολής, που περιορίζεται μόλις στο 2,5%, επιτρέπει στους ενδιαφερόμενους να αποκτήσουν στέγη χρόνια νωρίτερα απ' ό,τι αν προσπαθούσαν να αποταμιεύσουν για μια παραδοσιακή ιδία συμμετοχή της τάξης του 10% ή 20%.
Εξίσου καθοριστική είναι η πενταετής περίοδος άτοκης ανάσας που προσφέρει το πρόγραμμα. Ο μηδενικός τόκος στο κρατικό δάνειο συμμετοχής του 20% κατά την πρώτη πενταετία διατηρεί τις αρχικές μηνιαίες δόσεις απολύτως προβλέψιμες, δίνοντας στα νοικοκυριά τον απαραίτητο χρόνο να αυξήσουν τα εισοδήματα τους προτού ξεκινήσει η καταβολή τόκων. Επιπλέον, χάρη στα υψηλότερα εισοδηματικά όρια που προβλέπει, το σχέδιο καλύπτει ένα ουσιαστικό κενό της αγοράς, επιτρέποντας σε νοικοκυριά μεσαίου εισοδήματος, τα οποία υπερβαίνουν τα πιο αυστηρά όρια του Shared Ownership, να επωφεληθούν από στοχευμένη στήριξη για την απόκτηση της πρώτης τους κατοικίας.
Γιατί οι αγοραστές επιλέγουν το Shared Ownership: Βασικά οφέλη
Από την άλλη πλευρά, το βασικό πλεονέκτημα του Shared Ownership έγκειται στις χαμηλότερες μηνιαίες δόσεις και το ελάχιστο απαιτούμενο αρχικό κεφάλαιο.
Λαμβάνοντας δάνειο μόνο για ένα μερίδιο 10% έως 40% της αξίας του ακινήτου, οι αγοραστές με πιο περιορισμένους μισθούς εξασφαλίζουν μακροχρόνια στεγαστική σταθερότητα, με συνολικό μηνιαίο κόστος συχνά χαμηλότερο από το ενοίκιο στην ελεύθερη αγορά. Ταυτόχρονα, το μοντέλο προσφέρει πολύτιμη ευελιξία βήμα προς βήμα, καθώς οι ενδιαφερόμενοι δεν αναγκάζονται να αναλάβουν αμέσως ένα δυσβάσταχτο δάνειο αντιθέτως, μπορούν να ξεκινήσουν με ένα μικρό ποσοστό και να αυξάνουν το μερίδιό τους σταδιακά, ανάλογα με την επαγγελματική και εισοδηματική τους εξέλιξη.
Επιπλέον, το σχέδιο της συνιδιοκτησίας εξασφαλίζει αισθητά μεγαλύτερη ποικιλία ακινήτων, αφού μπορεί να εφαρμοστεί τόσο σε νέες αναπτύξεις όσο και σε υφιστάμενες κατοικίες, διευρύνοντας σημαντικά τις διαθέσιμες επιλογές στην αγορά. Τέλος, εξίσου σημαντικό είναι το γεγονός ότι ο αγοραστής απολαμβάνει ακέραιο κέρδος στο δικό του ποσοστό όταν οι αξίες των ακινήτων αυξάνονται, κάθε ευρώ υπεραξίας που αντιστοιχεί στο μερίδιο που κατέχει του ανήκει αποκλειστικά, ενισχύοντας σταθερά την προσωπική του περιουσία.
Συμπληρωματικά, όχι ανταγωνιστικά: Η εφαρμογή στα Κυπριακά δεδομένα
Αν εξετάσουμε τα δύο αυτά σχέδια μέσα από το πρίσμα της Κυπριακής πραγματικότητας, γίνεται σαφές ότι δεν λειτουργούν ανταγωνιστικά, αλλά συμπληρωματικά. Όσοι νέοι και ζευγάρια διαθέτουν ικανοποιητικούς μισθούς για να εξυπηρετήσουν μια τραπεζική δόση, αλλά προσκρούουν στο ανυπέρβλητο εμπόδιο της υψηλής αρχικής προκαταβολής, βρίσκουν στο Your First Home έναν μηχανισμό ταχείας απόκτησης πλήρους ιδιοκτησίας. Αντίστοιχα, για νοικοκυριά με χαμηλότερα εισοδήματα που ασφυκτιούν στα υψηλά ενοίκια, το Shared Ownership προσφέρει το πιο ρεαλιστικό και ασφαλές πρώτο σκαλοπάτι για να περάσουν από την ενοικίαση στην ιδιοκατοίκηση. Η προσαρμογή και των δύο σχεδίων στα κυπριακά δεδομένα, με συντονισμένο ρόλο της Πολιτείας, του ΚΟΑΓ, των Τραπεζών και του Ιδιωτικού Υομέα Ανάπτυξης Γης, μπορεί να δώσει ουσιαστικές, στοχευμένες λύσεις ανάλογα με τις πραγματικές δυνατότητες κάθε πολίτη.