Για χρόνια, η εικόνα του σχολείου του μέλλοντος περιλάμβανε ένα tablet για κάθε μαθητή, διαδραστικούς πίνακες, ψηφιακά βιβλία, εκπαιδευτικές εφαρμογές και όσο το δυνατόν λιγότερο χαρτί. Η ψηφιοποίηση παρουσιαζόταν ως το αυτονόητο επόμενο βήμα της εκπαίδευσης.
Η τάση αυτή αρχίζει, ωστόσο, να αναθεωρείται. Τα σχολεία δεν εγκαταλείπουν την τεχνολογία, αλλά εξετάζουν πιο προσεκτικά πότε η οθόνη ενισχύει πραγματικά τη μάθηση και πότε μετατρέπεται σε πηγή διάσπασης της προσοχής.
Σύμφωνα με στοιχεία της UNESCO, το 2023 μόλις το 24% των χωρών εφάρμοζε εθνικούς περιορισμούς στη χρήση κινητών τηλεφώνων στα σχολεία. Τον Μάρτιο του 2026, ο αριθμός είχε αυξηθεί στα 114 εκπαιδευτικά συστήματα, τα οποία αντιστοιχούν στο 58% των χωρών παγκοσμίως.
Η νέα προσέγγιση δεν σηματοδοτεί επιστροφή στην εποχή πριν από το Διαδίκτυο. Βασίζεται, αντίθετα, σε ένα πιο ισορροπημένο μοντέλο: έντυπο βιβλίο, ανάγνωση και χειρόγραφη εργασία ως θεμέλια της μάθησης και ψηφιακά εργαλεία εκεί όπου εξυπηρετούν συγκεκριμένο εκπαιδευτικό σκοπό.
Διαβάστε ακόμα >> Έχετε «πρωτάκι»; Η ψυχολογία του και πώς να το προετοιμάσετε για το σχολείο
Η στροφή της Σουηδίας
Η Σουηδία υπήρξε μία από τις χώρες που πρωτοστάτησαν στην ψηφιακή εκπαίδευση. Η ευρεία χρήση tablets και άλλων τεχνολογικών εργαλείων συνοδεύτηκε, όμως, από ανησυχίες σχετικά με την αναγνωστική ικανότητα, τη συγκέντρωση και τη μαθησιακή αποτελεσματικότητα.
Στην έρευνα PIRLS του 2021, η επίδοση των Σουηδών μαθητών στην κατανόηση κειμένου υποχώρησε στις 544 μονάδες, από 555 το 2016. Παρά τη μείωση, η χώρα παρέμεινε πάνω από τον διεθνή μέσο όρο.
Δεν υπάρχει επιστημονική τεκμηρίωση ότι η πτώση οφείλεται αποκλειστικά στη χρήση tablets, καθώς τα αποτελέσματα επηρεάστηκαν επίσης από την πανδημία, τις κοινωνικές ανισότητες και άλλους παράγοντες.
Τα στοιχεία του PISA 2022 ανέδειξαν, πάντως, τον κίνδυνο του ψηφιακού περισπασμού. Ποσοστό 36,9% των Σουηδών μαθητών ανέφερε ότι στα περισσότερα ή σε όλα τα μαθήματα των Μαθηματικών οι μαθητές αποσπώνται από τη χρήση ψηφιακών πόρων, έναντι 30,5% στον μέσο όρο του ΟΟΣΑ.
Οι μαθητές που δήλωσαν ότι αποσπώνται συχνά από τις ψηφιακές συσκευές των συμμαθητών τους παρουσίασαν κατά μέσο όρο επίδοση χαμηλότερη κατά 16 μονάδες στα Μαθηματικά.
Δείτε ρεπορτάζ του ΑΝΤ1:
Περιορισμοί και στη Νορβηγία
Ανάλογος προβληματισμός επικρατεί στη Νορβηγία. Τα αποτελέσματα του PISA 2022 κατέγραψαν σημαντική πτώση σε σύγκριση με το 2018: κατά 33 μονάδες στα Μαθηματικά, 23 στην ανάγνωση και 12 στις Φυσικές Επιστήμες.
Παράλληλα, το ποσοστό των μαθητών με χαμηλές επιδόσεις αυξήθηκε από 19% σε 27% στην ανάγνωση και από 19% σε 31% στα Μαθηματικά.
Τα δεδομένα δεν αποδεικνύουν ότι η υποχώρηση προκλήθηκε από τις οθόνες. Η Νορβηγία, ωστόσο, επανεξετάζει τον τρόπο χρήσης των ψηφιακών συσκευών στο σχολείο και ενισχύει τον ρόλο των φυσικών βιβλίων και των βασικών δεξιοτήτων.
Με πρωτοβουλία του Πρωθυπουργού Γιόνας Γκαρ Στέρε, από το φθινόπωρο του 2026 περιορίζεται δραστικά η χρήση παραγωγικής Τεχνητής Νοημοσύνης στο Δημοτικό. Κατά κανόνα, οι μαθητές ηλικίας 6 έως 13 ετών δεν θα χρησιμοποιούν εργαλεία παραγωγικής ΤΝ, ενώ για τις μεγαλύτερες ηλικίες προβλέπεται σταδιακή και εποπτευόμενη αξιοποίησή τους.
Περιορισμοί στις οθόνες σε σειρά χωρών
Η Δανία περιορίζει τη χρήση οθονών στη διδασκαλία και προωθεί σχολεία χωρίς κινητά τηλέφωνα. Στη Φινλανδία, οι προσωπικές ψηφιακές συσκευές μπορούν να χρησιμοποιούνται κατά τη διάρκεια του μαθήματος μόνο για συγκεκριμένους εκπαιδευτικούς ή ιατρικούς λόγους.
Η Ολλανδία έχει περιορίσει τη χρήση κινητών τηλεφώνων, tablets και έξυπνων ρολογιών στις σχολικές αίθουσες, ενώ παρόμοιες πολιτικές έχουν υιοθετήσει η Γαλλία, η Ιταλία, η Αυστραλία και η Νέα Ζηλανδία.
Τι ισχύει στην Κύπρο
Η Κύπρος βρίσκεται ήδη ανάμεσα στις χώρες που έχουν περιορίσει τη χρήση κινητών τηλεφώνων στα σχολεία. Το μέτρο τέθηκε σε εφαρμογή τον Οκτώβριο του 2024, με πλήρη απαγόρευση στη Δημοτική Εκπαίδευση και περιορισμό στη Μέση Εκπαίδευση.
Κατά τη σχολική χρονιά 2025-2026, οι οδηγίες του Υπουργείου Παιδείας προέβλεπαν αυστηρότερη εφαρμογή του μέτρου, με τους εκπαιδευτικούς να περνούν, όπου κρίνεται απαραίτητο, από τις συστάσεις σε πειθαρχικά μέτρα. Αυτά μπορούν να αρχίζουν από παρατήρηση ή επίπληξη και να φτάνουν μέχρι την αποβολή.
Η ενεργοποίηση κινητού τηλεφώνου ή άλλης έξυπνης συσκευής επιτρέπεται όταν γίνεται υπό την εποπτεία εκπαιδευτικού και εξυπηρετεί τη διδασκαλία. Εξαιρέσεις προβλέπονται επίσης σε περιπτώσεις έκτακτης ανάγκης που αφορούν την ασφάλεια ή την υγεία.
Σύμφωνα με την εικόνα που μεταφέρθηκε στο Υπουργείο Παιδείας από τα σχολεία, η απαγόρευση είχε θετική επίδραση στο παιδαγωγικό κλίμα και περιόρισε τους περισπασμούς μέσα στις αίθουσες. Σε αρκετά σχολεία οι μαθητές αφήνουν τα κινητά τους σε ειδικές θυρίδες ή καθορισμένους χώρους πριν από την έναρξη του μαθήματος.
Σε σοβαρές περιπτώσεις εξάρτησης από το κινητό τηλέφωνο, μαθητές μπορούν, με τη συγκατάθεση των γονέων τους, να παραπέμπονται στην Υπηρεσία Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας. Τέτοια περιστατικά χαρακτηρίζονται, πάντως, σπάνια.
Γιατί το χαρτί βοηθά στην κατανόηση
Μεγάλη μετα-ανάλυση των Ντελγάδο, Βάργκας, Ακερμαν και Σαλμερόν, η οποία περιέλαβε 54 μελέτες και 171.055 συμμετέχοντες, κατέληξε ότι η κατανόηση κειμένου είναι κατά μέσο όρο καλύτερη όταν η ανάγνωση γίνεται από χαρτί παρά από ψηφιακή οθόνη.
Το εύρημα δεν σημαίνει ότι ένα παιδί αδυνατεί να μάθει μέσω ψηφιακής συσκευής. Υποδεικνύει, όμως, ότι όταν απαιτείται βαθιά κατανόηση ενός σύνθετου κειμένου, το έντυπο μέσο φαίνεται να υπερτερεί.
Το χαρτί διαθέτει σταθερή χωρική διάταξη, δεν εμφανίζει ειδοποιήσεις ή συνδέσμους που απομακρύνουν τον αναγνώστη από το κείμενο και δεν προσφέρει παράλληλα ερεθίσματα. Παράλληλα, διευκολύνει τον μαθητή να δημιουργήσει έναν νοητικό «χάρτη» του κειμένου.
Η οθόνη, από την άλλη πλευρά, μπορεί να ενθαρρύνει μια ταχύτερη και περισσότερο επιφανειακή ανάγνωση, ιδιαίτερα όταν το κείμενο είναι μεγάλο ή πολύπλοκο.
Τι δείχνουν οι έρευνες για τα μικρά παιδιά
Στις μικρότερες ηλικίες, μετα-ανάλυση των Φούρνες, Κουτσίρκοβα και Μπας, στην οποία συμμετείχαν 1.812 παιδιά ηλικίας από ενός έως οκτώ ετών, έδειξε ότι όταν το ψηφιακό και το έντυπο βιβλίο περιείχαν ακριβώς το ίδιο υλικό, τα παιδιά κατανοούσαν καλύτερα την ιστορία όταν τη διάβαζαν σε χαρτί.
Σημαντικό ρόλο φαίνεται να διαδραματίζει και η γραφή με το χέρι. Σε γνωστό πείραμα των Παμ Μέλερ και Ντάνιελ Οπενχάιμερ συγκρίθηκε η λήψη σημειώσεων σε φορητό υπολογιστή με τις χειρόγραφες σημειώσεις.
Οι φοιτητές που κρατούσαν σημειώσεις με το χέρι είχαν καλύτερες επιδόσεις σε ερωτήσεις που απαιτούσαν εννοιολογική κατανόηση. Η πληκτρολόγηση επιτρέπει την ταχύτατη και σχεδόν μηχανική καταγραφή όσων ακούει κάποιος. Αντίθετα, η πιο αργή χειρόγραφη διαδικασία τον υποχρεώνει να επιλέξει, να συμπυκνώσει και να επεξεργαστεί την πληροφορία.
Το χαρτί δεν είναι καλύτερο σε όλα
Παρά τα πλεονεκτήματα του έντυπου βιβλίου, η τεχνολογία μπορεί να προσφέρει δυνατότητες που δεν είναι διαθέσιμες στο χαρτί. Ένα tablet μπορεί να λειτουργήσει ως ψηφιακή βιβλιοθήκη, εργαστήριο Φυσικής, διαδραστικός χάρτης, προσομοιωτής, εργαλείο προγραμματισμού ή μέσο εξατομικευμένης μάθησης.
Μπορεί επίσης να αποτελέσει σημαντική υποστηρικτική τεχνολογία για μαθητές με αναπηρία ή άλλες ιδιαίτερες εκπαιδευτικές ανάγκες.
Ο ΟΟΣΑ διαπίστωσε ότι οι μαθητές οι οποίοι χρησιμοποιούσαν ψηφιακές συσκευές για μαθησιακές δραστηριότητες έως περίπου μία ώρα την ημέρα παρουσίαζαν, κατά μέσο όρο, καλύτερες επιδόσεις στα Μαθηματικά από εκείνους που δεν τις χρησιμοποιούσαν καθόλου.
Συγκεκριμένα, οι μαθητές με έως μία ώρα εκπαιδευτικής χρήσης την ημέρα πέτυχαν κατά μέσο όρο 14 μονάδες περισσότερες στα Μαθηματικά. Ο ΟΟΣΑ σημειώνει, πάντως, ότι οι απαγορεύσεις των κινητών μπορούν να περιορίσουν τους περισπασμούς, αλλά ενδέχεται να δυσκολέψουν την ανάπτυξη της ικανότητας των μαθητών να αυτορυθμίζουν τη χρήση τους.
Για σύντομα κείμενα, γρήγορη αναζήτηση, πολυμεσικές επεξηγήσεις, προσομοιώσεις, άμεση ανατροφοδότηση και υποστηρικτικές λειτουργίες, το ψηφιακό μέσο μπορεί να είναι ιδιαίτερα χρήσιμο.
Όταν, όμως, ο στόχος είναι η παρατεταμένη συγκέντρωση, η μελέτη ενός μεγάλου κειμένου, η εξαγωγή συμπερασμάτων και η βαθιά κατανόηση, το έντυπο βιβλίο εξακολουθεί να αποτελεί ασφαλέστερη επιλογή.
Το σχολείο του μέλλοντος δεν χρειάζεται να επιλέξει
Το βασικό ερώτημα δεν είναι εάν το χαρτί είναι καλύτερο από την οθόνη, αλλά ποιο μέσο υπηρετεί αποτελεσματικότερα τον εκάστοτε μαθησιακό στόχο.
Ένα παιδί μπορεί να διαβάζει ένα λογοτεχνικό έργο σε έντυπη μορφή, να κρατά χειρόγραφες σημειώσεις και να πραγματοποιεί ένα πείραμα με φυσικά υλικά. Στη συνέχεια, μπορεί να χρησιμοποιεί ένα tablet για να προσομοιώσει ένα φαινόμενο που δεν είναι δυνατόν να αναπαρασταθεί μέσα στην τάξη.
Μπορεί ακόμη να γράφει μια έκθεση με το χέρι και κατόπιν να χρησιμοποιεί εργαλεία Τεχνητής Νοημοσύνης για να εξετάσει τη δομή της. Η σχολική βιβλιοθήκη μπορεί να συνυπάρχει με την πρόσβαση σε εκατομμύρια ψηφιακές πηγές.
Το σχολείο του μέλλοντος, επομένως, ίσως να μην είναι ούτε αποκλειστικά ψηφιακό ούτε αυστηρά αναλογικό. Θα είναι ένα σχολείο που γνωρίζει πότε, γιατί και με ποιον παιδαγωγικό στόχο χρειάζεται να χρησιμοποιεί το κάθε μέσο.
Πηγές: UNESCO, ΟΟΣΑ, Υπουργείο Παιδείας Κύπρου και επιστημονικές μελέτες των Delgado et al., Furenes et al. και Mueller–Oppenheimer
