Αμφιβάλλω αν υπάρχει ιστορικός της δικής μου γενιάς ο οποίος εντρύφησε στην αρχαία ελληνική ιστορία, χωρίς να έχει διαβάσει την περίφημη βίβλο των κλασσικών σπουδών, "Οι Έλληνες" του καθηγητή H.D.F. Kitto (πρώτη έκδοση το 1951), το οποίο θεωρείται ίσως η καλύτερη και σίγουρα η πιο πολυδιαβασμένη εισαγωγή στον ελληνικό πολιτισμό. Μεταφρασμένο σε πολλές γλώσσσες (συμπεριλαμβανομένης βεβαίως και της νεοελληνικής), με πολυάριθμες εκδόσεις ανά το παγκόσμιο, ξεκινά με λόγια που έχουμε σχεδόν αποστηθίσει:
"Σε ένα μέρος του κόσμου, το οποίο ήταν πολιτισμένο για αιώνες, υψηλά πολιτισμένο θα έλεγε κανείς, εμφανίστηκε ένας λαός, όχι ιδιαίτερα πολυπληθής, ούτε ιδιαίτερα ισχυρός, ούτε καν πολύ καλά οργανωμένος, ο οποίος όμως είχε μια εντελώς νέα αντίληψη για το ποιο ήταν το νόημα της ανθρώπινης ζωής και επέδειξε για πρώτη φορά στην ιστορία της ανθρωπότητας τις δυνατότητες του ανθρώπινου νου...οι Έλληνες ήταν πεπεισμένοι, με ένα πολύ απλό και φυσικό τρόπο, ότι ήταν εντελώς διαφορετικοί από τους υπόλοιπους λαούς που τους περιτριγύριζαν... εξού και οι Έλληνες της κλασσικής περιόδου διαχώριζαν την ανθρώπινη φυλή σε Έλληνες και 'βάρβαρους.' "
Ο Κίττο συνεχίζει παρατηρώντας ότι η λέξη 'βάρβαρος' ήταν καθαρά ονοματοποιητική, προερχόμενη από τον ήχο 'βαρ βαρ' της λαλιάς των ξένων. Σε μια φράση που περικλείει το νόημα ολάκερου σχεδόν του βιβλίου του όμως παρατηρεί "αν δεν μπορείς να μιλήσεις Ελληνικά, δεν μπορείς να σκεφτείς Ελληνικά."
Η αντανάκλαση του ελληνικού τρόπου σκέψης φαίνεται ξεκάθαρα στο νόημα και στην ετυμολογία της γλώσσας, συμπεραίνει ο Βρετανός καθηγητής, ο οποίος καθόλου τυχαία μετάφρασε με μεγάλη αγάπη, αφοσίωση και επιμέλεια, μεταξύ άλλων, τις τραγωδίες του Σοφοκλή.
Ο ελληνικός κόσμος συνοψίζεται σε μια απλή λέξη, γράφει σε κάποια υποσημείωση: o 'λόγος' για τους Έλληνες είναι η γλώσσα, η ομιλία, αλλά ταυτόχρονα και η λογική. Η δυαδική αυτή έννοια που ξεχωρίζει τους ανθρώπους από τα αγρίμια.
'Εν αρχή ήν ο Λόγος και Θεός ην ο Λόγος.' Το σύμπαν ολάκερο σε μια φράση ελληνικά.
Κι αν το αμάρτημα του Κίττο, όπως παρατηρεί ένας σύγχρονος κριτικός του βιβλίου, είναι ότι 'παραείναι Φιλέλληνας για να θεωρηθεί σύγχρονα αντικειμενικός', ο ίδιος θα απαντούσε για την χρησιμότητα του εγχειριδίου του πιθανόν ως εξής:
" Πόσο ενδιαφέρον θα ήταν οι πλείστοι των πολιτικών μας σήμερα να είχαν μεγαλώσει αγκαλιά με τον Όμηρο...τότε θα είχαν αντιληφθεί, όπως οι Έλληνες της αρχαιότητας, τη ματαιότητα και τη ματαιοδοξία της ανθρώπινης φύσης, την αδυναμία των θνητών μπροστά στην απρόβλεπτη παντοδυναμία των θεών... θα είχαν αντιληφθεί ότι το ποιόν του πολίτη μετρά περισσότερο από τα υποτιθέμενα επιτεύγματα του... ότι το νόημα της ζωής πολλές φορές κερδίζεται μόνο με τον θάνατο..."
Κι αν είχα να προσθέσω κάτι προσωπικά δικό μου στον λόγο του παλαιού καθηγητή, δειλά θα αντιπρότεινα τον λόγο του Ελύτη:
"Τη γλώσσα μού έδωσαν ελληνική·
το σπίτι φτωχικό στις αμμουδιές του Ομήρου.
Μονάχη έγνοια η γλώσσα μου στις αμμουδιές του Ομήρου."
Μοναχή έγνοια η γλώσσα κι ο λόγος μου σε τούτες τις μακρινές αμμουδιές του Ομήρου.
(Με αφορμή τον πρόσφατο εορτασμό της παγκόσμιας μέρας της ελληνικής μας γλώσσας)
Λευκωσία, Φεβρουάριος 2022
