Στον «ολοκληρωτισμό των ελεύθερων αγορών», με δεδομένο ότι το «καλό να απέχει από το κακό μόνο ένα γράμμα», «κάτι γίνεται». Οι θεατές καλούνται να θυμηθούν την 3η Σεπτεμβρίου, να καταλάβουν τα λόγια του Κολοκοτρώνη, να νιώσουν τη θυσία αυτών των ωραίων δικών μας, «που σπρώχναν για καλά τον καιρό για την ελευθερία και την ειρήνη, για μια ειρήνη που τους γέλασε και μια ελευθερία που πριν έρθει, φαινότανε τόσο πλατιά»... Σε μία συγκλονιστική παράσταση, το θέατρο αποκτά το νόημα του, συγκλονίζοντας το κοινό. Μία παράσταση που «μετριέται με την παθογένεια αυτού του τόπου» και καταφέρνει να μην αφήσει κανένα αδιάφορο, θυμίζοντας ότι «όπου φοβάται φωνή ν` ακούει απ` το λαό, σ` έρημο τόπο ζει και βασιλεύει, κάστρο φυλάει ερημικό, έχει το φόβο φυλαχτό»...
Οι τρεις πρωταγωνιστές της παράστασης, Μαρίνα Ασλάνογλου, Τάσος Νούσιας και Γιώργος Αρμένης, μίλησαν στο Κυπριακό Πρακτορείο Εδήσεων για την παράσταση, τονίζοντας την επιθυμία τους να φέρουν το «Τσίρκο» και στην Κύπρο.
-Ένα ιστορικό – πολιτικό έργο σε μία περίοδο βαθιάς κρίσης για την Ελλάδα. Πόσο επίκαιρο είναι το Μεγάλο μας Τσίρκο και ποιους παραλληλισμούς μπορούμε να κάνουμε;
ΜΑΡΙΝΑ ΑΣΛΑΝΟΓΛΟΥ: Σε μία Έλλάδα, η οποία βάλλεται οικονομικά και πολιτικά. Νομίζω ότι ήταν η κατάλληλη στιγμή για να πραγματοποιηθεί αυτή η παράσταση. Νομίζω ότι ο Χατζάκης και το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος μαζί με το Θέατρο Ακροπόλ επέλεξαν την πλέον κατάλληλη στιγμή για να ανέβει πάλι το Μεγάλο μας Τσίρκο.
ΤΑΣΟΣ ΝΟΥΣΙΑΣ: Δυστυχώς είναι επίκαιρο όσο ποτέ. Δεν έχει αλλάξει τίποτα 40 χρόνια. Καταλήγει σε μία βαθιά κρίση αξιών αυτή η ιστορία, η ίδια που ξεκίνησε λίγο πριν τη χούντα και κατέληξε σε αυτό τον ολοκληρωτισμό εκείνη την περίοδο. Και τώρα αντιμετωπίζουμε τον ολοκληρωτισμό των ελεύθερων αγορών. Είναι παγκόσμιο το φαινόμενο. Δεν είναι ορατός ο εχθρός – είναι πολλοί μάλλον – οπότε είναι δυσχερέστερη η αντιμετώπιση τους. Το έργο αυτό καθεαυτό, ευτυχώς δεν έχει χρώμα για αυτό και κρατάει η διαχρονικότητα του. Με την έννοια ότι δεν κουβαλάει κομματικά στίγματα επάνω του. Μετριέται με την παθογένεια αυτού του έθνους – γένους. Ξεκινάει από τον Κρόνο, ξεκινάει από τη μυθολογία και φτάνει μέχρι το δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, όπου και κλείνουν τα επεισόδια του. Ουσιαστικά μιλάει για τις αρετές και τις κακίες αυτού του γένους. Καθείς μπορεί να καθρεφτιστεί επάνω του, να τοποθετηθεί. Είμαστε στη μετά – μεταπολίτευση. 40 χρόνια μετά οπότε οι γενιές που μεγαλώσανε όπως και εμείς στη μεταπολίτευση καλούμαστε να μιλήσουμε για τις ίδιες παθογένειες σαν να μην πέρασε μια μέρα.
ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΡΜΕΝΗΣ: Δυστυχώς σήμερα ήρθαν τα πράγματα έτσι, τα πάνω κάτω στη χώρα μας και στις υπόλοιπες χώρες που υποφέρουν από αυτή τη λαίλαπα της χρεοκοπίας του μνημονίου και της τρόικας και του ΔΝΤ, που το έργο πάλι είναι τραγικά επίκαιρο. Θα ήθελα για τη χώρα μου και για τον κόσμο να μην είναι τόσο τραγικά επίκαιρο. Δηλαδή δεν κάναμε ούτε ένα βήμα μπροστά. Πέρασαν 40 χρόνια και είμαστε στον ίδιο παρονομαστή. Αυτό για μένα ως καλλιτέχνης και ως άνθρωπος αισθάνομαι ότι έχει μέσα του μία τραγικότητα. Έχει κάτι από τραγωδία. Μπορεί να είναι σύγχρονη αλλά είναι τραγωδία.
-«Στολίστηκαν οι ξένοι τραπεζίτες, ξυρίστηκαν οι Έλληνες μεσίτες... κι αυτός που πίστευε και καρτερούσε, βουβός φαρμακωμένος στέκει και θωρεί τη λευτεριά που βγαίνει στο σφυρί». Απαντά το έργο στους σημερινούς προστάτες – δανειστές της Ελλάδας;
ΤΑΣΟΣ ΝΟΥΣΙΑΣ: Κατ’ αρχάς τους καταδεικνύει. Δεν απαντά δίνοντας λύση. Καταδεικνύει την ομηρία που έχει αυτή η χώρα, από την απελευθέρωση της το ‘21 και μετά. Δηλαδή τις ηγεμονίες, που αναλαμβάνουν κάθε φορά να κηδεμονεύσουν το χώρο που λέγεται Ελλάδα και τους πολιτικούς – ανδρείκελα που δεν μπόρεσαν ποτέ να διαχειριστούν αυτόνομα αυτό το χώρο. Μέσα εκεί, αυτές οι δίνες παρασύρουν ένα λαό ολόκληρο, γιατί και ο ίδιος ο λαός κουβαλάει ένα μεγάλο μερίδιο ευθύνης. Δεν ξέρω τι μας κρατάει πίσω και δεν έχουμε κάνει το βήμα των Ισλανδών, ενώ εδώ γεννήθηκε η αμεσοδημοκρατία, η Εθνοσυνέλευση και έχουμε μπλέξει σε αυτό το μηχανισμό των παραμάγαζων – κόμματα, τα οποία έχουν γαλουχηθεί γενιές. Έχω κι εγώ ερωτηματικά.
ΜΑΡΙΝΑ ΑΣΛΑΝΟΓΛΟΥ: Με ένα τρόπο καθρεφτίζει και τους σημερινούς δανειστές. Εγώ να σας πω την αλήθεια είμαι θυμωμένη με τους Έλληνες. Αγαπώ πάρα πολύ την Ελλάδα, αλλά νομίζω ότι εμείς οι ίδιοι ευθυνόμαστε για την κατάσταση που είμαστε αυτή τη στιγμή και η δική μας η γενιά πληρώνει τα λάθη των άλλων – και αυτό γιατί εμείς δεν αναλάβαμε κάτι για να μας το χρεώσουνε. Δεν υπάρχει αξιοκρατία, δεν υπήρχε ποτέ μέχρι τώρα και φτάσαμε σε αυτό σημείο. Δεν ξέρω αν μπορεί να γίνει κάτι. Ήμουν πιο αισιόδοξη παλαιότερα. Αυτό είναι που με θλίβει περισσότερο γιατί δεν βλέπω ένα φως μπροστά και επειδή το καλό από το κακό απέχει ένα γράμμα δεν ξέρω πότε θα έρθει το ολοκληρωτικό κακό.
ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΡΜΕΝΗΣ: Την απάντηση στα καλά έργα την παίρνουν οι θεατές, το ίδιο το έργο και ο συγγραφέας δεν δίνει απαντήσεις. Αφήνει το θεατή ελεύθερο να πάρει αυτό που θέλει, που νιώθει που αισθάνεται. Όσον αφορά τους δανειστές, νομίζω ότι είναι φωνή βοώντος εν τη ερήμω. Είναι τόσο ανελέητοι με το υπερκέρδος πλέον, όλοι, πρώην κομμουνιστές, Κινέζοι, άλλοι άνθρωποι που υπέφεραν με κουλτούρες, οι Αμερικάνοι – τους ξέρουμε χρόνια – οι Ρώσοι, πρώην και αυτοί κομμουνιστές. Όλοι είναι για το υπερκέρδος και αυτό φτάνει τους λαούς να εξαντλούνται, γιατί παίρνουν όλο τον κόπο, όλο τον ιδρώτα των λαών, όλοι αυτοί, με έναν τρόπο αισχρό.
-«Λαέ μη σφίγγεις άλλο το ζωνάρι, η πείνα είναι το καμάρι του κιοτή και του σκλάβου που του μέλλει να χαθεί». Καλεί το λαό να ορθώσει ανάστημα;
ΜΑΡΙΝΑ ΑΣΛΑΝΟΓΛΟΥ: Πώς να το ορθώσει πια; Μπορεί;
ΤΑΣΟΣ ΝΟΥΣΙΑΣ: Νομίζω ότι αργήσαμε πάρα πολύ. Εδώ καταλύθηκε το σύμπαν. Κατ’ αρχάς το πρώτο που έχει καταλυθεί είναι το Σύνταγμα μας. Αυτό έχει παραβιαστεί τα μάλα. Αλλά παραβιάσαμε και άλλες αξίες πολύ νωρίτερα, όπως την αξιοκρατία κλπ. Nα παλέψεις τώρα για την επόμενη σειρά μέτρων απλά για να πεις ότι εγώ δε δέχομαι αυτά τα μέτρα. Kαι όλα τα υπόλοιπα που άφησες και φύγανε; Για αυτά ποιος θα παλέψει; Ποιος θα αποδομήσει ένα σαθρό έδαφος το οποίο δουλεύει χρόνο στις συνειδήσεις των ανθρώπων και τα μυαλά τους, για να φτάσεις να αποτινάξεις και το ζυγό των μέτρων;
Θα πρέπει να προσδιορίσεις ξανά τον αξιακό σου κώδικα για να αναλάβεις μετά μία κατάσταση η οποία θα φέρει σε ισορροπία τα πάντα και όχι μόνο την οικονομική συνθήκη. Έχεις εξαθλιωθεί νωρίτερα διανοητικά, ψυχικά, πνευματικά. Έχεις απεμπολήσει πολλές από τις αξίες που παραδοσιακά θα έπρεπε να φέρεις.
Ο λαός ήδη τιμωρείται. Καιρός να τιμωρηθούν και οι ιθύνοντες που έκαναν τη μεγάλη μπάζα. Ο λαός έχει άλλο τρόπο. Κάνει στάση πληρωμών και απαιτεί να φύγει η τοκογλυφική συνθήκη που έχει καθίσει επάνω του, από οποιαδήποτε μεριά, είτε από τον πολιτικό κόσμο, είτε απ’ έξω, άμεσα. Αλλά θα πρέπει να οργανώσει ξανά το σύνταγμα του, να περάσει σε αμεσο – δημοκρατία, σε εθνοσυνελεύσεις, να διώξει τους κομματικούς μηχανισμούς από τη ζωή του, αν γίνει αυτό, τότε κάτι θα γίνει.
ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΡΜΕΝΗΣ: Υπάρχει κόσμος που έρχεται μας μιλάει, μας λέει ότι μας δώσατε κουράγιο, αλλά δεν νομίζω ότι μπορεί να μείνει στο στίχο. Σπάνια οι ποιητές απέκτησαν λαϊκό έρεισμα, έχουν ελλειπτικό και συμπυκνωμένο λόγο που δε φτάνει στις μάζες, ή δεν τον κατανοούν στο πλάτος και στην έκταση που μιλούν οι ποιητές. Η ποίηση δεν είναι για επανάσταση, γιατί στην επανάσταση πρέπει να χυθεί αίμα και κανείς ποιητής δεν μίλησε για αίμα.
-Έχουμε φτάσει σε αυτό το σημείο;
ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΡΜΕΝΗΣ: «Για να γυρίσει ο ήλιος θέλει δουλειά πολλή», λέει ο Ρίτσος και λέει και ένα άλλο «εμείς δεν τραγουδάμε για να χωρίσουμε τον κόσμο, εμείς τραγουδάμε για να ενώσουμε τον κόσμο».
--Υπάρχει σήμερα ο «μπροστάρης», ή ακόμα μπορεί να γίνει ο λαός «μπροστάρης»;
ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΡΜΕΝΗΣ: Σήμερα όχι. Είναι ηττημένος ο λαός, είναι νικημένος, ήρθαν όλα ύπουλα. Δουλέψανε – δυστυχώς – οι ηγέτες μας οι πολιτικοί, οι άνθρωποι που καθορίζουν πράγματα και αξίες ύπουλα και δεν το καταλάβαμε. Μας γέμισαν με υλικά αγαθά, πλαστικό χρήμα και όλα αυτά, μας υπερχρεώσανε και τώρα δεν μπορούμε να κουνηθούμε και να κάνουμε τίποτα. Λυπάμαι ακόμα και τον ίδιο μου τον εαυτό.
ΜΑΡΙΝΑ ΑΣΛΑΝΟΓΛΟΥ: Για μένα δεν υπάρχει κανένας. Όπως λέει στο έργο ο λαός είναι κοπάδι ή δεν είναι; Να πάψει να είναι κοπάδι, αλλά τί γίνεται; Πιστεύω ότι σε δύσκολους καιρούς γίνονται μεγάλα πράγματα. Τώρα δεν ξέρω τι μπορεί να γίνει.
ΤΑΣΟΣ ΝΟΥΣΙΑΣ: Εγώ δεν πιστεύω στους μπροστάρηδες, με την έννοια του απόλυτου αρχηγού που θα οδηγήσει το κοπάδι. Πιστεύω ότι μέσα από το σώμα του λαού, από τον κόσμο ο οποίος ενδιαφέρεται για αυτό που του συμβαίνει κάθε φορά θα προκύψει ο ικανότερος να αναλάβει τη διοίκηση και αυτή θα πρέπει να είναι αιρετή και συνέχεια ελεγχόμενη. Αν προκύψει αυτό από όλο τον κόσμο, αναγνωρίζοντας πια όχι τον ηγέτη του παλαιού τύπου, αλλά τον άνθρωπο ο οποίος αναλαμβάνει να κάνει μια δουλειά ακέραια, καθαρά, αξιόπιστα.
Ο μπροστάρης λαός...
Η ανθρωπότητα είναι ανώριμη να αντιμετωπίσει τα προβλήματα της. Βρίσκεται συνεχώς ενώπιος ενωπίω με την ίδια της την παθογένεια. Δυστυχώς, μου θυμίζει λίγο τα χαρακτηριστικά του ιού, που κατοικεί στο σώμα, πολλαπλασιάζεται, καταστρέφει και αυτοκαταστρέφεται, ο οποίος τελικά πεθαίνει, πεθαίνοντας το σώμα. Ο άνθρωπος σε ένα zoom out, πολλές φορές δεν τα έχει καταφέρει καλά. Σε ένα στατιστικό, στα 2.000 τελευταία χρόνια ιστορίας, ας πούμε οι μέρες ειρήνης ήταν 350 χρόνια. Θέλω να πω ότι 1650 χρόνια έχει πόλεμο αυτός ο πλανήτης. Είναι φοβερό...
-Το μεγάλο μας τσίρκο είναι μία παράσταση, που διατρέχει το σύνολο της ελληνικής ιστορίας, πώς το εισπράττει ο κόσμος;
ΜΑΡΙΝΑ ΑΣΛΑΝΟΓΛΟΥ: Να ξεκινήσω εγώ λέγοντας ότι εγώ για την 3η Σεπτεμβρίου και για το Σύνταγμα δεν το γνώριζα. Όταν ξεκίνησαν οι πρόβες στο ΚΘΒΕ είχαμε μία θεατρολόγο, είχαμε και εγκυκλοπαίδειες και βιβλία και μας εξηγούσε ο κ. Χατζάκης τί είναι το κάθε θέμα. Πάρα πολύς κόσμος έχει την ίδια άγνοια. Είναι τρομερό.
ΤΑΣΟΣ ΝΟΥΣΙΑΣ: Την ίδια άγνοια είχα και εγώ και ο κόσμος έρχεται πίσω στα παρασκήνια και λέει ότι μάθαμε πράγματα που δεν ξέραμε. Το θέατρο μέσα σε τέτοιες συνθήκες βρίσκει ξανά το σκοπό του και γίνεται διδακτικό. Γιατί και το θέατρο για πολλά χρόνια αποκοιμήθηκε μπαίνοντας σε ψυχονευρωτικές καταστάσεις, δράματα κλπ, τα οποία είχαν φοβερούς συμπλεγματισμούς χωρίς λύτρωση, χωρίς διδαχή. Τώρα λοιπόν ανακαλύπτεται ξανά ο στόχος του θεάτρου, με τη διδαχή της ευρύτερης έννοιας.
ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΡΜΕΝΗΣ: Το έργο το είχα δει και εγώ στην πρώτη του εκτέλεση, ωστόσο σήμερα είναι μία εντελώς διαφορετική ανάγνωση που έπρεπε να γίνει και σοφά έπραξε ο σκηνοθέτης μας, ο Σωτήρης Χατζάκης, γιατί έπρεπε να γίνει. Ο χρόνος τρέχει και μαζί και εμείς, το αίμα μας, τα συναισθήματα μας, τα χρώματα μας, οι λέξεις, η γλώσσα. Ο κόσμος το εισπράττει θαυμάσια αυτό λοιπόν.
-Η πιο δυνατή σκηνή του έργου για εσάς;
ΜΑΡΙΝΑ ΑΣΛΑΝΟΓΛΟΥ: Δεν μπορώ να ξεχωρίσω κάτι. Μία σκηνή που με συγκινεί ιδιαίτερα είναι αυτή του Μεσολογγίτη, που κουβαλάει στους ώμους του τη νέα τάξη πραγμάτων και τον σκοτώνει με την ατάκα «Να που όλα τελείωσαν κατ’ ευχήν» και αυτός ο άνθρωπος τα έχει πει όλα σε αυτή τη σκηνή...
ΤΑΣΟΣ ΝΟΥΣΙΑΣ: Έχει πάρα πολλές. Έχει πράγματα που μας αφορούν σε κάθε επεισόδιο. Θεωρώ ευφυέστατο το κείμενο από άκρη σε άκρη. Τόσο δεικτικό, πικρό, γλυκόπικρο. Τι να αφήσω απ’ έξω. Είναι πολύ δυνατή σκηνή αυτή που η Μαρίνα φωνάζει, «αυτοί οι ωραίοι δικοί μας», ξανά έρχεται ο ήρωας μπροστά, για να προδοθεί από μια ελευθερία που δε φτάνει ποτέ, ή το «κάτι γίνεται» στο τέλος.
ΜΑΡΙΝΑ ΑΣΛΑΝΟΓΛΟΥ: Κάτι γίνεται, αλλά θα γίνει;
ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΡΜΕΝΗΣ: Όλο το έργο είναι δυνατό και όλοι οι ηθοποιοί είναι δυνατοί και όλες οι λέξεις είναι δυνατές και όλα τα τραγούδια. Το αγαπάω πάρα πολύ και είμαι ευτυχισμένος που βρίσκομαι σε αυτή την παράσταση.
-Θα θέλατε να πάει η παράσταση στην Κύπρο;
Τ. Ν., Μ.Α., Γ.Α. Μακάρι εμείς θα το θέλαμε πάρα πολύ, αλλά δεν εξαρτάται από εμάς...
Η παράσταση ανέβηκε για πρώτη φορά το 1973, κατά τη διάρκεια της δικτατορίας, από την Τζένη Καρέζη και τον Κώστα Καζάκο, σε μουσική του Σταύρου Ξαρχάκου με ερμηνευτή των τραγουδιών τον Νίκο Ξυλούρη. Στο θίασο πρωταγωνιστικούς ρόλους είχαν ο Διονύσης Παπαγιαννόπουλος, ο Στέλιος Κωνσταντόπουλος, ο Νίκος Κούρος, ο Τίμος Περλέγκας και ο Χρήστος Καλαβρούζος. Η παράσταση κατέβηκε με εντολή της χούντας.
