Οι οθόνες έχουν γίνει αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητάς μας και συχνά θεωρούνται υπεύθυνες για το άγχος, την υπερένταση και τη νοητική κόπωση. Η συμβουλή που ακούμε συνήθως είναι απλή: να αποσυνδεθούμε, να αφήσουμε το κινητό στην άκρη και να κάνουμε ένα διάλειμμα από τον ψηφιακό κόσμο.
Στην πράξη, όμως, ένα πλήρες digital detox δεν είναι πάντοτε εφικτό. Η εργασία, η ενημέρωση, η επικοινωνία, ακόμη και πολλές από τις καθημερινές μας υποχρεώσεις περνούν πλέον μέσα από μια οθόνη. Παράλληλα, η τεχνολογία δεν αποτελεί μόνο πηγή πίεσης. Μπορεί να γίνει μέσο ψυχαγωγίας, σύνδεσης και, υπό προϋποθέσεις, χαλάρωσης.
Η λύση, επομένως, ίσως δεν βρίσκεται μόνο στο πόσο χρόνο περνάμε μπροστά στην οθόνη, αλλά και στο είδος των ερεθισμάτων που επιλέγουμε.
Εδώ ακριβώς βασίζεται το λεγόμενο digital forest bathing: η ψηφιακή επαφή με εικόνες, ήχους ή εικονικά περιβάλλοντα φύσης. Αντί για ατελείωτο doomscrolling, διαδοχικές ειδοποιήσεις και υπερφόρτωση πληροφοριών, μπορούμε να αφιερώνουμε λίγα λεπτά σε ένα δάσος, μια παραλία ή ένα ορεινό τοπίο — ακόμη και μέσα από την οθόνη μας.
Από το shinrin-yoku στην ψηφιακή φύση
Το digital forest bathing αντλεί έμπνευση από το ιαπωνικό shinrin-yoku, έναν όρο που αποδίδεται συνήθως ως «λουτρό στο δάσος». Δεν πρόκειται για άσκηση ή πεζοπορία με συγκεκριμένο προορισμό, αλλά για μια αργή και συνειδητή επαφή με το φυσικό περιβάλλον.
Στην παραδοσιακή μορφή του, το άτομο παρατηρεί τα χρώματα των δέντρων, ακούει τα φύλλα και τα πουλιά, αισθάνεται τον αέρα και στρέφει την προσοχή του σε όσα συμβαίνουν γύρω του. Στόχος είναι να επιβραδύνει και να απομακρυνθεί, έστω προσωρινά, από τον διαρκή καταιγισμό ερεθισμάτων.
Η πραγματική επαφή με τη φύση παραμένει η πληρέστερη εμπειρία. Δεν έχουν όμως όλοι εύκολη πρόσβαση σε δάση, πάρκα ή παραλίες. Άνθρωποι που ζουν σε πυκνοκατοικημένες πόλεις, εργάζονται πολλές ώρες ή αντιμετωπίζουν προβλήματα κινητικότητας μπορεί να δυσκολεύονται να εντάξουν τέτοιες εξορμήσεις στην καθημερινότητά τους.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, βίντεο φυσικών τοπίων, ηχογραφήσεις βροχής ή κυμάτων, εικόνες 360 μοιρών και εφαρμογές εικονικής πραγματικότητας μπορούν να προσφέρουν μια προσβάσιμη εναλλακτική.
Μπορεί πραγματικά να μειώσει το άγχος;
Η φύση σε pixels δεν αντικαθιστά μια πραγματική βόλτα στο πράσινο. Ωστόσο, τα διαθέσιμα επιστημονικά στοιχεία δείχνουν ότι οι ψηφιακές αναπαραστάσεις φυσικών περιβαλλόντων μπορούν να έχουν θετική επίδραση στη διάθεση, στο αντιλαμβανόμενο άγχος και στο αίσθημα ψυχικής αποκατάστασης.
Μετα-ανάλυση δέκα μελετών, με συνολικά 886 συμμετέχοντες, διαπίστωσε ότι τόσο η πραγματική όσο και η ψηφιακή έκθεση στη φύση συνδέονταν με μείωση του άγχους. Οι ερευνητές, πάντως, υπογραμμίζουν ότι ο αριθμός των μελετών είναι ακόμη περιορισμένος και ότι χρησιμοποιούνται διαφορετικοί τύποι εικόνων, βίντεο και εικονικών εμπειριών.
Μια ευρύτερη συστηματική ανασκόπηση 59 μελετών κατέληξε επίσης ότι η εικονική φύση φαίνεται να έχει γενικά θετική επίδραση στη διάθεση, στο στρες και στην αίσθηση αποκατάστασης. Παράλληλα, επισήμανε ότι χρειάζονται μεγαλύτερες και πιο καλά σχεδιασμένες έρευνες, ώστε να προσδιοριστούν η ιδανική διάρκεια και το είδος της ψηφιακής εμπειρίας.
Νεότερη μετα-ανάλυση 24 μελετών σε υγιείς ενήλικες κατέγραψε μειώσεις στο άγχος, στο στρες και στα καταθλιπτικά συμπτώματα έπειτα από έκθεση σε εικονικά φυσικά περιβάλλοντα. Τα αποτελέσματα είναι ενθαρρυντικά, χωρίς όμως να σημαίνουν ότι ένα βίντεο φύσης αποτελεί θεραπεία για μια διαταραχή ψυχικής υγείας.
Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο;
Τα φυσικά τοπία περιέχουν συνήθως πιο ήπιες κινήσεις, επαναλαμβανόμενα μοτίβα και λιγότερο απαιτητικά ερεθίσματα από εκείνα που συναντάμε στις ειδήσεις ή στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Έτσι, η προσοχή μπορεί να μετακινηθεί από τη συνεχή επαγρύπνηση σε μια πιο ήρεμη κατάσταση παρατήρησης. Αυτό ενδέχεται να προσφέρει μια προσωρινή νοητική παύση και να διευκολύνει την επαναφορά της συγκέντρωσης.
Σε ό,τι αφορά την πραγματική επαφή με το δάσος, συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση βρήκε βραχυπρόθεσμα χαμηλότερα επίπεδα κορτιζόλης σε σύγκριση με αστικά περιβάλλοντα. Οι ίδιοι οι ερευνητές σημείωσαν, ωστόσο, ότι τα διαθέσιμα δεδομένα είναι περιορισμένα και ότι παράγοντες όπως οι προσδοκίες των συμμετεχόντων μπορεί να επηρεάζουν τα αποτελέσματα.
Επομένως, είναι προτιμότερο να αντιμετωπίζουμε το digital forest bathing ως ένα απλό εργαλείο χαλάρωσης και όχι ως θαυματουργή λύση ή υποκατάστατο της ιατρικής και ψυχολογικής φροντίδας.
Πώς να δοκιμάσετε το forest scrolling
Δεν χρειάζεστε ειδικό εξοπλισμό ούτε πολύ χρόνο. Αρκεί να χρησιμοποιήσετε την οθόνη λίγο πιο συνειδητά:
- Αντικαταστήστε δέκα λεπτά βραδινού doomscrolling με ένα ήρεμο βίντεο από δάσος, θάλασσα ή βροχή.
- Ακούστε ήχους φύσης κατά τη διάρκεια ενός σύντομου διαλείμματος από την εργασία ή το διάβασμα.
- Κάντε ένα «nature break» ανάμεσα σε δύο συναντήσεις, αντί να ανοίξετε αυτόματα τα social media.
- Επιλέξτε βίντεο χωρίς γρήγορες εναλλαγές εικόνων, έντονες διαφημίσεις ή συνεχή ειδοποίηση νέου περιεχομένου.
- Δώστε προσοχή στην αναπνοή σας, στους ήχους και στις λεπτομέρειες του τοπίου, αντί να αφήνετε απλώς το βίντεο να παίζει στο παρασκήνιο.
- Όταν είναι δυνατόν, συνδυάστε την ψηφιακή εμπειρία με φυσικό φως, ένα ανοιχτό παράθυρο ή λίγα φυτά στον χώρο.
- Προτιμήστε ακουστικά μόνο σε ασφαλές περιβάλλον και σε ένταση που δεν επιβαρύνει την ακοή.
Όσοι χρησιμοποιούν συσκευές εικονικής πραγματικότητας καλό είναι να ξεκινούν με σύντομες συνεδρίες, καθώς σε ορισμένους ανθρώπους μπορεί να προκληθούν ζάλη, ναυτία ή πονοκέφαλος.
Μια ψηφιακή παύση, όχι υποκατάστατο της φύσης
Το digital forest bathing δεν αναιρεί την ανάγκη μας να βγαίνουμε έξω. Μια πραγματική βόλτα σε ένα πάρκο, στην παραλία ή στο βουνό προσφέρει επιπλέον οφέλη: κίνηση, φυσικό φως, καθαρότερο περιβάλλον από μια κλειστή αίθουσα και μεγαλύτερη ενεργοποίηση των αισθήσεων.
Μπορεί, όμως, να αποτελέσει μια μικρή και εύχρηστη λύση για τις ημέρες που η έξοδος στη φύση δεν είναι δυνατή.
Οι οθόνες πιθανότατα δεν πρόκειται να εξαφανιστούν από τη ζωή μας. Μπορούμε, ωστόσο, να επιλέξουμε τι βλέπουμε μέσα από αυτές. Και κάποιες φορές, η διαφορά ανάμεσα σε ακόμη δέκα λεπτά άγχους και σε μια σύντομη στιγμή ηρεμίας μπορεί να είναι τόσο απλή όσο η μετάβαση από το doomscrolling στο… forest scrolling.
