Η ένοπλη σύγκρουση μεταξύ Ιράν και Ισραήλ, που εντάθηκε με επιδρομές εκατέρωθεν και ολοκληρώθηκε με κατάπαυση του πυρός την Τρίτη 24 Ιουνίου, μπορεί να έληξε επί του πεδίου, ωστόσο η πολιτική και γεωστρατηγική αναταραχή παραμένει ενεργή και ατάραχη.
Ιρανός ΥΠΕΞ: Σημαντικές οι ζημιές στις πυρηνικές εγκαταστάσεις
Παρά τις ελπίδες ορισμένων κύκλων στη Δύση και κυρίως στο Ισραήλ για αποδυνάμωση ή ακόμα και κατάρρευση του θεοκρατικού καθεστώτος του Αλί Χαμενεΐ, στην παρούσα φάση κάτι τέτοιο δεν διαφαίνεται ως άμεσο ενδεχόμενο. Το ιρανικό καθεστώς παραμένει στη θέση του, αν και εμφανώς κλονισμένο πολιτικά, ψυχολογικά και στρατιωτικά. Ωστόσο, η συζήτηση για το τι θα συμβεί αν τελικά αυτό το καθεστώς πέσει, κυριάρχησε στους διαλόγους. Η απάντηση παραμένει σύνθετη, με αντιφάσεις και επικίνδυνα σενάρια.
Η αβέβαιη προοπτική πολιτικής μετάβασης
Το Ιράν είναι μια χώρα χωρίς οργανωμένη, ευρείας αποδοχής αντιπολίτευση στο εσωτερικό της. Τα πολιτικά κόμματα είναι απαγορευμένα, ενώ οι πιο προβεβλημένες φωνές είτε βρίσκονται σε φυλακές, είτε σε κατ’ οίκον περιορισμό, είτε στην εξορία. Ο εξόριστος Ρεζά Παχλαβί, γιος του τελευταίου σάχη, έχει προσπαθήσει να αυτοπροβληθεί ως μελλοντικός μεταβατικός ηγέτης. Ωστόσο, η απόσταση από τη σύγχρονη ιρανική πραγματικότητα, οι δεσμοί του με το Ισραήλ και η αδυναμία του να ενώσει τις διάσπαρτες εξόριστες αντιπολιτευτικές ομάδες, τον καθιστούν αμφιλεγόμενο.
«Τίποτα δεν μετακινήθηκε» - Επιμένει ο Τραμπ για το εμπλουτισμένο ουράνιο
Παράλληλα, η οργάνωση των Μουτζαχεντίν του Λαού, με παρελθόν συνεργασίας με τον Σαντάμ Χουσεΐν, είναι βαθιά αντιπαθής σε μεγάλη πλειοψηφία των Ιρανών. Η φιλελεύθερη και μεταρρυθμιστική πτέρυγα έχει συρρικνωθεί και στερείται ηγεσίας με πραγματική λαϊκή βάση. Οποιαδήποτε προσπάθεια πολιτικής μετάβασης στηριγμένη μόνο σε εξόριστους, χωρίς υποδομή εντός της χώρας, κινδυνεύει να καταρρεύσει πριν καν ξεκινήσει.
Ο στρατός και οι Φρουροί της Επανάστασης
Σε αυτό το κενό πολιτικής νομιμοποίησης, πολλοί αναλυτές εκτιμούν ότι ο βασικός θεσμικός μηχανισμός που μπορεί να διεκδικήσει την εξουσία την επόμενη ημέρα είναι οι Φρουροί της Επανάστασης (IRGC). Πρόκειται για μια οργάνωση με παράλληλη στρατιωτική, οικονομική και πολιτική δύναμη, η οποία λειτουργεί ως κράτος εν κράτει.
New York Times: Ανησυχία στο Ιράν για την εξαφάνιση του ανώτατου ηγέτη Χαμενεΐ
Οι IRGC έχουν ήδη πρόσβαση σε στρατηγικές υποδομές, ελέγχουν μεγάλο μέρος της οικονομίας και διαθέτουν εσωτερικό μηχανισμό ασφαλείας. Σε περίπτωση κατάρρευσης του θεοκρατικού καθεστώτος, δεν είναι απίθανο να προχωρήσουν σε ένα στρατιωτικό πραξικόπημα ή να τοποθετήσουν ένα ηγέτη-μαριονέτα στην ηγεσία με θρησκευτικό προσωπείο, διατηρώντας την ουσιαστική εξουσία. Ένα τέτοιο σενάριο δεν θα σήμαινε μετάβαση σε δημοκρατία, αλλά αλλαγή της εξουσίας από κληρικούς σε στρατιωτικούς.
Το γεωπολιτικό παζλ της επόμενης ημέρας
Η αστάθεια στο Ιράν δεν θα περιοριστεί εντός των συνόρων του. Γειτονικές χώρες όπως η Τουρκία, το Ιράκ, το Αζερμπαϊτζάν και το Πακιστάν παρακολούθησαν ιδιαίτερα στενά τις εξελίξεις, με την έγνοια σε ενδεχόμενα αυτονομιστικά κινήματα. Το Ιράν δεν είναι εθνολογικά ενιαίο κράτος.
ΥΠΑΜ Κίνας, Ρωσίας και Ιράν συνέρχονται με φόντο «κρίσιμες αλλαγές»
Οι Πέρσες αποτελούν περίπου το 50% του πληθυσμού, ενώ σημαντικές μειονότητες Κούρδων, Αζέρων, Αράβων, Μπαλούχων και τουρκικών πληθυσμών έχουν μακροχρόνιες εντάσεις με την κεντρική εξουσία. Εάν το κράτος χάσει τον έλεγχο, είναι πιθανό να ξεσπάσουν αποσχιστικά κινήματα, τα οποία ενδέχεται να τύχουν εξωτερικής στήριξης για γεωπολιτικά οφέλη.
Το Αζερμπαϊτζάν έχει ήδη απευθύνει μηνύματα ενθάρρυνσης προς τους Αζέρους του Ιράν, ενώ κουρδικές ομάδες βλέπουν ευκαιρίες για την ίδρυση ενιαίας κουρδικής επικράτειας. Η πιθανότητα «βαλκανοποίησης» του Ιράν θα πυροδοτούσε νέο γύρο συγκρούσεων στην ήδη εύφλεκτη Μέση Ανατολή.
Συνάντηση ΗΠΑ-Ιραν για τα πυρηνικά – «Δεν είναι απαραίτητη η συμφωνία» λέει ο Τραμπ
Η αμηχανία της διεθνούς κοινότητας
Στο διπλωματικό πεδίο, η Δύση εμφανίζεται διχασμένη και αμήχανη. Από τη μία πλευρά, η γαλλική ηγεσία, μέσω του Εμανουέλ Μακρόν, προειδοποίησε κατά του ενδεχομένου στρατιωτικής ανατροπής του καθεστώτος, επικαλούμενη τα παθήματα του Ιράκ και της Λιβύης. Ο Μακρόν τόνισε ότι η ανατροπή ενός αυταρχικού καθεστώτος χωρίς σχέδιο μετάβασης οδηγεί αναπόφευκτα στο χάος.
Από την άλλη, προσωπικότητες και πολιτικοί κύκλοι στις ΗΠΑ και το Ισραήλ προωθούν ανοιχτά την ιδέα της αλλαγής καθεστώτος, χωρίς να παρουσιάζουν όμως σαφή στρατηγική για την επόμενη ημέρα. Το ρεαλιστικό δίλημμα που αντιμετωπίζει η διεθνής κοινότητα είναι αν μπορεί να στηρίξει ένα εσωτερικό μεταρρυθμιστικό κύμα χωρίς να προκαλέσει εξωτερική επιβολή και λαϊκή αντίδραση, ή αν θα ακολουθήσει την πεπατημένη των αποτυχημένων επεμβάσεων.
Ισραηλινές πηγές: Δεν είναι ικανοποιητικά τα δείγματα για τα πλήγματα στο Φορντό
Οι φωνές της τοπικής κοινωνίας
Παρά τη σιωπή των δρόμων, η κοινωνία των πολιτών στο Ιράν δεν έχει σταματήσει να αντιστέκεται. Κινήματα όπως το «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία», που γεννήθηκαν μετά τη δολοφονία της Μαχσά Αμινί, δείχνουν ότι υπάρχει κοινωνική ζήτηση για δημοκρατία, δικαιοσύνη και ελευθερία.
Πολιτικοί κρατούμενοι, προτείνουν τη δημιουργία μιας Συντακτικής Συνέλευσης ως μέσο ειρηνικής μετάβασης. Η βραβευμένη με Νόμπελ Ειρήνης Νάργκες Μοχαμαντί, παρά τις κακουχίες της φυλακής, υπογραμμίζει ότι η ελευθερία δεν έρχεται με βόμβες, αλλά με πολιτική συμμετοχή. Παράλληλα, επαγγελματικές ενώσεις όπως η Συνομοσπονδία Εκπαιδευτικών του Ιράν καταδικάζουν κάθε μορφή πολέμου, είτε προέρχεται από το καθεστώς είτε από εξωτερικούς δρώντες.
Ο Τραμπ... παρομοίασε τις αεροπορικές επιδρομές των ΗΠΑ στο Ιράν με τον βομβαρδισμό της Χιροσίμα
Ο φόβος ως παράγοντας επιβίωσης του καθεστώτος
Το παράδοξο είναι ότι η σύγκρουση με το Ισραήλ, όσο έπληξε τη νομιμοποίηση του καθεστώτος, ταυτόχρονα ενίσχυσε τον εθνικισμό και την αίσθηση πολιορκίας στην ιρανική κοινωνία. Πολλοί Ιρανοί, αν και απεχθάνονται το καθεστώς, δεν επιθυμούν την ανατροπή του μέσω ξένης επέμβασης. Οι εικόνες από τη Γάζα και η αίσθηση ότι το Ιράν απειλείται με ανάλογη μοίρα, οδηγούν σε συσπείρωση, προσωρινή έστω, γύρω από την υπάρχουσα εξουσία. Αυτή η αίσθηση υπαρξιακής απειλής μπορεί να είναι, ειρωνικά, το μεγαλύτερο όπλο επιβίωσης του Χαμενεΐ και των μηχανισμών του.
Ανάλυση: «Αντέχει» η εύθραυστη κατάπαυση του πυρός ανάμεσα σε Ισραήλ και Ιράν
Οποιαδήποτε σοβαρή σκέψη για το μέλλον του Ιράν πρέπει να ξεκινά από την παραδοχή ότι η αλλαγή καθεστώτος δεν είναι αυτοσκοπός, ούτε συνώνυμο της απελευθέρωσης. Η ιστορία της Μέσης Ανατολής είναι γεμάτη παραδείγματα αποτυχημένων ανατροπών χωρίς σχέδιο μετάβασης.
Το δίλημμα δεν είναι αν πρέπει να φύγει ο Χαμενεΐ. Το ερώτημα είναι πώς θα φύγει, ποιος θα τον αντικαταστήσει και με τι είδους κοινωνικό συμβόλαιο. Αν η διεθνής κοινότητα επιθυμεί πραγματική αλλαγή, οφείλει να εγκαταλείψει τον στρατιωτικό πειθαναγκασμό και να επενδύσει σε πολιτικούς θεσμούς, σε τοπικές κοινωνικές δυνάμεις και στην ενδυνάμωση των ίδιων των Ιρανών.
