Η ξαφνική πτώση του καθεστώτος του Σύρου προέδρου Μπασάρ αλ-Άσαντ αντιπροσωπεύει μια τεράστια αλλαγή στο πολιτικό τοπίο της Συρίας και της Μέσης Ανατολής. Ό,τι φαινόταν αδιανόητο πριν από λίγες εβδομάδες πραγματοποιήθηκε σε κάποιες εξελίξεις που διέρκησα σχεδόν δύο εβδομάδες.
Οι αντάρτες, της iσλαμιστικής οργάνωσης Hayat Tahrir al-Sham (HTS), προχώρησαν ταχύτατα από τον βόρειο και νότιο τομέα της Συρίας, καταλαμβάνοντας κεντρικές πόλεις όπως το Χαλέπι, την Χάμα και την Χομς, πριν καταλάβουν την πρωτεύουσα Δαμασκό. Η γρήγορη αυτή προέλαση σήμανε την πτώση ενός καθεστώτος που είχε επιβιώσει τα τελευταία χρόνια λόγω της υποστήριξης της Ρωσίας και του Ιράν.
Η πορεία του Άσαντ προς την εξουσία ξεκίνησε το 2000, μετά το θάνατο του πατέρα του, Χαφέζ αλ-Άσαντ, ο οποίος κυβέρνησε τη Συρία για σχεδόν τρεις δεκαετίες. Ο Μπασάρ αρχικά φαινόταν ως μια πιθανόν μεταρρυθμιστική μορφή, αλλά οι ελπίδες εξανεμίστηκαν, καθώς ακολούθησε τα βήματα του πατέρα του.
Η βίαιη καταστολή των διαδηλώσεων το 2011 πυροδότησε τον εμφύλιο πόλεμο, ο οποίος έχει στοιχίσει τη ζωή σε πάνω από 500.000 ανθρώπους και έχει εκτοπίσει εκατομμύρια άλλους, με τη χώρα να παραμένει σχεδόν κατεστραμμένη εκ τότε.
Ενώ η Ρωσία και το Ιράν βοήθησαν τον Άσαντ να συντρίψει τις πρώιμες επαναστατικές δυνάμεις, η αδυναμία τους να επέμβουν αποτελεσματικά στην τελευταία επίθεση σφράγισε τη μοίρα του καθεστώτος του.
Ο ρόλος των εξωτερικών συμμάχων του Άσαντ είναι καθοριστικός για την κατανόηση της ξαφνικής πτώσης του. Η Ρωσία και το Ιράν, απασχολούνται με άλλες στρατιωτικές εμπλοκές, ιδίως με τον πόλεμο στην Ουκρανία και τις συγκρούσεις του Ιράν (και των υποτελών του Χεζμπολάχ, Χαμάς και Χούθι) με το Ισραήλ, αδυνατούσαν να παρέμβουν αποτελεσματικά.
Η επίθεση των ανταρτών υποστηρίχθηκε κυρίως από την HTS, ισλαμιστική οργάνωση που έχει ρίζες στην αλ-Κάιντα. Παρά τις προσπάθειες να επανατοποθετηθεί ως εθνικιστική δύναμη, η ηγεσία της HTS με επικεφαλής τον Αμπού Μοχάμαντ αλ-Τζουλάνι, συνδέεται στενά με εξτρεμιστικές πρακτικές.
Η πτώση του καθεστώτος του Άσαντ ήδη πανηγυρίζεται από πολλούς που υπέφεραν υπό την εξουσία του, αλλά ταυτόχρονα αναδεικνύει σημαντικά ερωτήματα για το μέλλον της Συρίας. Ο ρόλος της HTS στην νίκη των ανταρτών είναι αμφιλεγόμενος: ενώ η οργάνωση προσπαθεί να προσδιοριστεί ως σημαντικός παίκτης, το ιστορικό της βίας και οι συνδέσεις της με την τζιχαντιστική ιδεολογία προκαλούν σοβαρές ανησυχίες σε δυτικές κυβερνήσεις και διεθνείς οργανισμούς.
Η μελλοντική πορεία της Συρίας εξαρτάται από το αν η HTS μπορεί να διατηρήσει τον έλεγχο και αν οι διάφορες άλλες αντάρτικες δυνάμεις, περιλαμβανομένων των κουρδικών δυνάμεων και των ομάδων που υποστηρίζονται από την Τουρκία, μπορούν να δημιουργήσουν μια σταθερή κυβερνητική δομή ή αν οι εσωτερικές συγκρούσεις θα οδηγήσουν σε περαιτέρω αποσταθεροποίηση.
Το πολιτικό κενό που αφήνει πίσω του ο Άσαντ αφήνει πολλά ερωτηματικά. Σε κάποιο βαθμό, η Συρία αντιμετωπίζει μια παρόμοια πρόκληση με άλλες χώρες της Μέσης Ανατολής που κατέρρευσαν μετά την πτώση των αυταρχικών ηγετών τους, όπως η Αίγυπτος και η Λιβύη, όπου η απομάκρυνση των καθεστώτων οδήγησε σε χάος αντί για σταθερότητα.
Με διάφορες αντάρτικες ομάδες και εθνοτικές φατρίες να επιδιώκουν την επιρροή, ο κίνδυνος για εσωτερική βία και περαιτέρω αποδιοργάνωση παραμένει υψηλός. Οι Κούρδοι, που υποστηρίζονται από τις ΗΠΑ στην μάχη κατά του ISIS, ελέγχουν περιοχές στη βόρεια Συρία, αλλά η Τουρκία τους θεωρεί ως συνέχεια των Κούρδων ανταρτών που αγωνίζονται εναντίον του τουρκικού κράτους.
Οι σχέσεις της Τουρκίας με την HTS και άλλες αντάρτικες ομάδες είναι περίπλοκες και η κατάσταση παραμένει ασταθής, με μια σειρά από εσωτερικούς και εξωτερικούς παράγοντες να εμπλέκονται.
Οι περιφερειακές συνέπειες της πτώσης του Άσαντ είναι επίσης μεγάλες. Η μείωση της επιρροής του Ιράν στη Συρία αποτελεί σημαντική ήττα για τις ευρύτερες φιλοδοξίες του Ιράν στην περιοχή, ιδιαίτερα στην υποστήριξη της Χεζμπολάχ στο Λίβανο και άλλων υποστηριζόμενων από το Ιράν παραστρατιωτικών ομάδων. Η κατάρρευση του καθεστώτος του Άσαντ είναι πιθανό να αποδυναμώσει τον λεγόμενο «Άξονα Αντίστασης», έναν συνασπισμό οργανώσεων υποστηριζόμενων από το Ιράν που εκτείνεται από το Λίβανο μέχρι την Υεμένη.
Η εξέλιξη αυτή αναμένεται χαροποιεί το Ισραήλ, το οποίο θεωρεί το Ιράν υπαρξιακή απειλή. Ωστόσο, ενώ το Ισραήλ κλείνει το μάτι στη μείωση της επιρροής του Ιράν, η αποσταθεροποίηση στη Συρία δημιουργεί δικούς της κινδύνους, με την πιθανότητα ανόδου εξτρεμιστικών ομάδων και διάδοσης τζιχαντιστικών ιδεών.
Η τύχη των μειονοτήτων στη Συρία, ιδίως των Αλαουιτών, Χριστιανών και άλλων θρησκευτικών κοινοτήτων, είναι επίσης ανησυχητική. Υπό τον Άσαντ, αυτές οι κοινότητες ήταν συχνά ενσωματωμένες στο καθεστώς και η ασφάλειά τους τώρα είναι αβέβαιη, καθώς οι πολιτικές ισορροπίες αλλάζουν.
Αν και η HTS έχει απευθύνει εκκλήσεις για προστασία των μειονοτήτων, η μακροπρόθεσμη σταθερότητα μιας νέας τάξης πραγμάτων παραμένει αβέβαιη. Επιπλέον, το τεταμένο περιφερειακό περιβάλλον σημαίνει ότι οι γειτονικές χώρες, όπως το Ισραήλ, ο Λίβανος και Ιορδανία, θα είναι προσεκτικές στη σχέση τους με την μετά-Άσαντ Συρία.
Για τη διεθνή κοινότητα είναι μια πραγματική σπαζοκεφαλιά το πω θα αλληλοεπιδράσει με τις διάφορες οργανώσεις που ερίζουν τώρα στη Συρία. Ορισμένοι θα πρέπει να αντιμετωπίσουν την παρουσία της HTS ως κεντρικού παίκτη, παρά την κήρυξή της ως τρομοκρατική οργάνωση από τις ΗΠΑ, τον ΟΗΕ και άλλες χώρες.
Το μέλλον της Συρίας εξαρτάται από το αν θα μπορέσει να αποφύγει την τύχη άλλων χωρών της Μέσης Ανατολής που κατέρρευσαν μετά την πτώση των αυταρχικών καθεστώτων τους και να ξεκινήσει την εξαιρετικά δύσκολη διαδικασία ανοικοδόμησης.
