«Κυρίες και κύριοι, σας μεταφέρουμε τώρα στην αγροτική κοινότητα του Γκρόβερς Μιλ, στο Νιου Τζέρσεϊ… όπου επιστήμονες αναφέρουν ότι παράξενα αντικείμενα έχουν πέσει στη γη. Παρακαλώ μείνετε εδώ για περισσότερες πληροφορίες. Επαναλαμβάνουμε: κάτι φαίνεται να έχει συντριβεί σε χωράφι κοντά στο Γκρόβερς Μιλ…»
Είναι Κυριακή, 30 Οκτωβρίου 1938. Στο ραδιόφωνο του CBS, ένα αθώο μουσικό πρόγραμμα διακόπτεται ξαφνικά για ένα έκτακτο δελτίο. Οι ακροατές σιωπούν. Τα παιδιά παγώνουν. Οι μητέρες ανεβάζουν την ένταση. Η φωνή του εκφωνητή τρέμει. «Αντικείμενο από τον Άρη. Μακρύς, μεταλλικός κύλινδρος… κινείται… Θεέ μου, βγαίνει κάτι από μέσα του…»
Λίγα λεπτά αργότερα, η ίδια φωνή ουρλιάζει:
«Είναι… είναι απερίγραπτο! Πύρινη δέσμη! Καίει τους πάντες! Ο κόσμος τρέχει! Είναι μακελειό!»
Εκείνη τη στιγμή εκατομμύρια άνθρωποι πίστεψαν ότι ήρθε το τέλος του κόσμου.
Μια παράσταση που έγινε πανικός
Αυτό που στην πραγματικότητα άκουγαν οι πολίτες δεν ήταν δελτίο ειδήσεων. Ήταν θεατρικό ραδιοφωνικό έργο, σκηνοθετημένο από τον νεαρό τότε Όρσον Γουέλς και την ομάδα του, το Mercury Theatre on the Air. Ήταν η ραδιοφωνική προσαρμογή του μυθιστορήματος επιστημονικής φαντασίας του Χέρμπερτ Τζορτζ Γουέλς, The War of the Worlds (Ο Πόλεμος των Κόσμων).
Όμως η ιδιοφυία του Γουέλς δεν ήταν μόνο η αφήγηση. Ήταν η σκηνοθετική παραπλάνηση: παρουσίασε την εξωγήινη εισβολή σαν σειρά από διαδοχικά έκτακτα δελτία ειδήσεων, με απόλυτο ρεαλισμό και δημοσιογραφική ακρίβεια.
Το σενάριο μιλούσε για παράξενα φώτα στον ουρανό. Για συντριβή σκάφους. Για εξωγήινους με όπλα που πετούσαν φωτιά. Για επιθέσεις σε πόλεις. Για καταστροφή. Για το τέλος του κόσμου.
Η νύχτα που η Αμερική πίστεψε ότι καίγεται
Η εκπομπή είχε προειδοποίηση στην αρχή, ότι πρόκειται για μυθοπλασία. Όμως πολλοί ακροατές συντονίστηκαν λίγο αργότερα, χάνοντας την εισαγωγή. Και αυτό ήταν αρκετό.
Μέσα σε λίγα λεπτά, τα τηλεφωνικά κέντρα κατέρρευσαν από τις κλήσεις, οι δρόμοι γέμισαν με ανθρώπους που έτρεχαν πανικόβλητοι με τα παιδιά στην αγκαλιά να βρουν καταφύγιο, άλλοι αμπάρωναν τις πόρτες των σπιτιών τους βάζοντας από πίσω έπιπλα, έκλαιγαν, προσεύχονταν, καλούσαν απεγνωσμένα την αστυνομία, έφτιαχνάν άρον-άρον βαλίτσες να φύγουν. Οι εφημερίδες της επόμενης μέρας μιλούσαν για πανικό, υστερία και μαζική σύγχυση. Αν και οι μαρτυρίες υπερβάλουν σε κάποια σημεία, το βέβαιο είναι πως κανείς δεν είχε ξαναδεί τέτοιον συλλογικό φόβο από τη δύναμη του ραδιοφώνου.
Όρσον Γουέλς: ο άνθρωπος πίσω από τον πανικό
Ο Όρσον Γουέλς ήταν μόλις 23 ετών όταν σήκωσε την Αμερική στο πόδι. Δεν ήταν ακόμα ο θρύλος του Citizen Kane, ούτε το γερασμένο πρόσωπο με το πούρο και το βλέμμα του μάγου. Ήταν νέος, αλαζονικός, με μια φωνή που ήξερε να κυριαρχεί στον αέρα των ερτζιανών και με ένα κοφτερό μυαλό που έβλεπε πολύ πιο μακριά από τη μέση νοημοσύνη.
Γεννημένος στις 6 Μαΐου 1915, μεγάλωσε ανάμεσα σε θεατρικές σκηνές και βιβλία, μιλούσε σαν να απήγγελλε και σκεφτόταν σαν να σκηνοθετούσε τους άλλους. Το ραδιόφωνο ήταν για τον Γουέλς ένα θεατρικό σανίδι χωρίς πρόσωπα, μόνο με ήχο και φαντασία. Και όταν του έδωσαν μικρόφωνο, το μετέτρεψε σε εργαλείο επιρροής.
Με τον «Πόλεμο των Κόσμων» δεν ήθελε να κοροϊδέψει. Ήθελε να αποδείξει πόσο εύκολο είναι να πιστέψουν οι άνθρωποι το ψέμα, όταν τους το πλασάρεις με τρόπο πειστικό και πραγματικά το κατάφερε ένα τρόπο αριστοτεχνικά πειστικό.
Η φήμη του απογειώθηκε. Και μόλις δύο χρόνια αργότερα, γύρισε το Citizen Kane, την ταινία που έμελλε να αλλάξει για πάντα την κινηματογραφική αφήγηση. Το ραδιόφωνο του έδωσε φωνή. Ο κινηματογράφος του έδωσε αθανασία.
Πόσο εύκολα τα «fake news» γίνονται πιστευτά
Ο «Πόλεμος των Κόσμων» δεν ήταν απλώς μια φάρσα. Ήταν πείραμα μαζικής ψυχολογίας, ακούσια ή όχι. Παραμένει ιστορικό σημείο αναφοράς για το πόσο αποτελεσματική μπορεί να αποδειχτεί η προπαγάνδα, όταν σερβίρεις τον μύθο ή το ψέμα με τρόπο πειστικό. Αν λάβει κανείς υπόψη ότι η συγκεκριμένη εκπομπή έγινε πριν από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, τότε εύκολα μπορεί να καταλάβει κανείς τι ρόλο έπαιξε το μαζικό αυτό μέσο ενημέρωσης στην ενημέρωση και στην προπαγάνδα αμέσως πριν τον πόλεμο και κυρίως στη διάρκειά του. Στη ναζιστική Γερμανία ο Γκέμπελς δεν κρατούσε τουφέκι — κρατούσε μικρόφωνο. Με τη φωνή του ή καλύτερα το σεκόντο του στη φωνή του Χίτλερ, έπεισε ένα ολόκληρο λαό γιατί η Γερμανία ήταν αναγκαίο να καταλάβει ολόκληρη την Ευρώπη και τη Σοβιετική Ένωση.
Από την άλλη, το BBC έστελνε από το Λονδίνο τη φωνή της αντίστασης, ύμνους για τη δημοκρατία και την ελευθερίας στους ανθρώπους που βρέθηκαν κάτω από τη ναζιστική μπότα. Το ίδιο μέσο, άλλος σκοπός, άλλη αλήθεια…
Ο Όρσον Γουέλς δεν ήταν προφήτης — ήταν καθρέφτης. Μας έδειξε πόσο ευάλωτοι είμαστε όταν το φίλτρο της λογικής νικιέται από τον ελκυστικό ήχο του καλοφτιαγμένου παραμυθιού. Στη σημερινή εποχή, του ίντερνετ, των κοινωνικών δικτύων και της Τεχνητής Νοημοσύνης, η πληροφορία κινείται ταχύτερα από την ανθρώπινη κρίση. Αν η πληροφορία είναι ακριβής, πάει καλά. Πολλές φορές όμως το ψέμα σερβίρεται με την αυθεντία του ειδικού, χωρίς ούτε καν να ισχύει ότι αυτός που το είπε είναι ειδικός ή χωρίς ούτε καν να υπάρχει ο «ειδικός». Οι θεωρίες συνομωσίας είναι γίνονται πιστευτές ακόμα κι όταν δεν περιέχουν ίχνος αλήθειας κι οι φανταστικοί πόλεμοι ακούγονται πιο αληθινοί από τους αληθινούς. Όπως τότε, στις 30 Οκτωβρίου 1938...
Αν κάποιο βράδυ δεις στα κοινωνικά δίκτυα έναν «δημοσιογράφο» να λέει «Εκπέμπουμε τώρα από τη βάση εκτόξευσης, καθώς άγνωστα αντικείμενα εμφανίζονται στον ουρανό…» και μάλιστα βλέπεις με τα μάτια σου μέσα στο κινητό σου τα αντικείμενα στον ουρανό και τους εξωγήινους να βγαίνουν από μέσα, μην πιστέψεις αυτό που βλέπεις, μα ούτε και να το απορρίψεις. Αμφισβήτησέ το! Ερεύνησέ το! Μην αφήνεις να σε ξεγελάνε οι άλλοι είτε για πλάκα είτε για κάποιο άλλο (επικίνδυνο) σκοπό…
Μπορείτε να ακούσετε ολόκληρη την εκπομπή του Όρσον Γουέλς, που προκάλεσε μαζικό πανικό στις ΗΠΑ το βράδυ της 30ης Οκτωβρίου 1938:
