Σε σημαντικό εργαλείο έκφρασης και στήριξης του λαού, στους μήνες μετά το μαύρο καλοκαίρι του 1974 και την Τουρκική Εισβολή, αναδείχθηκε η θεατρική παραγωγή, αν και δεν αποτέλεσε προτεραιότητα εν μέσω της πολεμικής κρίσης και των συνεπειών της Εισβολής.
Ο Θεατρικός Οργανισμός Κύπρου είχε ένα ξεχωριστό ρόλο στην ενίσχυση του ηθικού των προσφύγων και των πληγέντων, καθώς το θέατρο αποτέλεσε μέσο ψυχολογικής ανάτασης και κοινωνικής αλληλεγγύης.
Κάπως έτσι, ο θίασος του ΘΟΚ, με απόφαση του Διοικητικού Συμβουλίου, ανασυγκροτείται, λίγους μήνες μετά την Τουρκική Εισβολή.
Κώστας Δημητρίου
«Και έτσι όλος ο θίασος μπήκε σε καράβι και πήγαμε στην Ελλάδα όπου εκεί έγινε προσκύνημα. Γυρίσαμε την Ελλάδα όλη. Ξεκινήσαμε από Αθήνα και φτάσαμε μέχρι Αλεξανδρούπολη κλπ. Όπου παίζαμε γινόταν χαμός. Μάλιστα στην Πάτρα από ότι θυμάμαι με το ξεκίνημα της παράστασης άρχισε μια βροχή ακατάπαυστη και ο κόσμος έφυγε χωρίς να δει την παράσταση γιατί έριξε... αλλά ήταν γεμάτο το θέατρο..»
Τα θέατρα στην Ελλάδα γεμίζουν από κόσμο, που παρακολουθεί δύο έργα Κύπριων συγγραφέων. Το «Όμηροι», του Λουκή Ακρίτα και το «Νερόν του Δρόπη» του Μιχάλη Πασιαρδή, στην κυπριακή διάλεκτο.
Νεόφυτος Νεοφύτου
«Ειδικά στο Νερό του Δρόπη ήμασταν πάντα φίσκα, είχαμε 15 χιλιάδες εισιτήρια τότε. Αυτό και δυο τρία άλλα.»
Στέλιος Καυκαρίδης
«Σημειώστε ότι πήγαμε εεε εκτός έδρας τα λεγόμενα όλοι οι άνθρωποι και όλη τη δουλειά την κάναμε εμείς. Με τον μακαρίτη τον Παντελίδη. Μεγάλος άνδρας, ηθοποιός χρόνια. Αυτός ο άνθρωπος μεγάλος άνδρας ήταν επικεφαλής όλων μας και στήναμε σκηνικό χαλούσαμε στήναμε, και φτιάχναμε την παράσταση».
Στην ερώτηση αν λύγισαν, καθώς οι συνέπειες της Εισβολής ξεδιπλώνονταν μέρα με την ημέρα, κάνουν μια μεγάλη παύση και θυμούνται.
Κώστας Δημητρίου
«Και ξαφνικά έσπασα όταν μας έφεραν τα ασυνόδευτα Κυπριόπουλα από την Κύπρο. Και σε μια δεξίωση βρεθήκαμε όλοι μαζί και έσπασα και βγήκα έξω από το μπαλκόνι και έκλαψα πικρά. Τώρα που το λέω συγκινούμαι».
Μετά από μια μαραθώνια περιοδεία που διήρκησε όλο το φθινόπωρο, ο θίασος επιστρέφει στην Κύπρο.
Και ο ΘΟΚ διαθέτει τα χρήματα από τα εισιτήρια των παραστάσεων υπέρ του Ταμείου Εκτοπισθέντων και Παθόντων.
Στέλιος Καυκαρίδης
«Γύρω στις 27-30 χιλιάδες λίρες. Ήταν πολλά λεφτά για την εποχή.»
Οι ηθοποιοί συνεχίζουν να παίζουν παραστάσεις. Κυρίως επαναλαμβάνουν παραγωγές προηγούμενων ετών. Ακόμη και σε θέατρα διαλυμένα από τις μάχες και υπό τους ήχους των ντουφεκιών.
Στέλιος Καυκαρίδης
«Και αρχίζουμε στον ΘΟΚ στο παλιό θέατρο στο Δημοτικό Θέατρο το οποίο είπαμε ήταν σπασμένες οι πόρτες σπασμένα τα παράθυρα. Ήταν πάνω τρύπιο διοτι επεσε όλμος. Και τα βράδια πολλές φορές ακούγονταν, γιατί τα καμαρίνια μας ήταν προς την μεριά των Τουρκοκυπρίων και ακούγονταν πυροβολισμοί και μάχες.»
Παραστάσεις δίνονται και σε καταυλισμούς προσφύγων με ελεύθερη είσοδο.
Νεόφυτος Νεοφύτου
«Διότι ο ΘΟΚ ζήτησε να κάνει περιοδεία στην Κύπρο στους προσφυγικούς καταυλισμούς. Και ετοιμάζει δύο μονόπραχτα με τον μακαρίτη τον Παντελίδη το ένα.... Γυρίζαμε, πήγαμε στις Βρυσούλλες, στο Αμο ντεπολ έξω από τις Βάσεις τις αγγλικές, στη Λεμεσό λίγο πριν από το Κούριο που είχε ένα καταυλισμό εκεί, και εδώ γύρω».
Στέλιος Καυκαρίδης
«Τα παιδιά εκάθουνταν γύρω μας πάνω στην σκηνή και παρακολουθούσαν αλλά ήταν εκπληκτικό. Έφευγες και έλεγες... έφευγε κάτι από μέσα σου... ένα βάρος. Ότι κάτι έκαμες.»
Στην ερώτηση αν ο κόσμος πήγαινε στο Θέατρο και παρακολουθούσε παραστάσεις, μετά την Εισβολή, η απάντηση είναι πέρα από καταφατική.
Κώστας Δημητρίου
«Είναι φυσικό σε περιόδους πολέμου ο κόσμος κυνηγά την τέχνη, το θέαμα...»
Ο Νεόφυτος Νεοφύτου θυμάται χαρακτηριστικά ότι πριν από το πραξικόπημα στην παράσταση «Παραμύθι χωρίς όνομα» αν και υπήρχαν κωμικά στοιχεία το κοινό δεν γελούσε...
Νεόφυτος Νεοφύτου
«Γίνεται η παράσταση και ο κόσμος δεν γελά καθόλου τίποτα.. Κυριακή το ίδιο..γίνεται το πραξικόπημα.. και όταν επανήλθαμε ο κόσμος δεν σταμάτησε να γελά.. Τότε ο κόσμος συνδύασε κάποια πράγματα που έγιναν μέσα στο πραξικόπημα και την εισβολή και ήταν μέσα στο έργο..»
Κώστας Δημητρίου
«Σημασία έχει ότι σε όλα μας τα έργα, και να μην είχε, βρίσκαμε με κάποιο τρόπο ή οι σκηνοθέτες να μπάσουν και το Κυπριακό πρόβλημα. Γιατί άμα σκεφτείς το πρόβλημα της εισβολής και κατοχής είναι παγκόσμιο πρόβλημα.»
Ιστορικά αρχεία αναφέρουν πως η πρώτη νέα παραγωγή του ΘΟΚ μετά την Τουρκική Εισβολή ανέβηκε στις 15 Φεβρουαρίου 1975. Η επαναστατική «Αντιγόνη» του Ζαν Ανουίγ, ένα έργο πολιτικής υφής.
Ενώ τον Οκτώβριο του 1975 ανεβαίνει «Ο Κύκλος με την Κιμωλία» του Μπέρτολτ Μπρεχτ, με μια εισαγωγή την οποία επιμελήθηκε, για να εντάξει τους θεατές στην κατάσταση της Κύπρου μετά την Εισβολή, ο Γερμανός σκηνοθέτης Χάϊντς Ούβε Χάους.
Νεόφυτος Νεοφύτου
«Το `75 έρχεται ο Χάιντς-Ούβε Χάους με τον «Κύκλο με την Κιμωλία». Το `75. Το οποίο πρόσθεσα γράφτηκε σαν πρόλογος σαν τις διακοινοτικές... ναι ναι... Βοηθήσαμε εμείς διότι έπιασαν διάφοροι συγγραφείς και βοηθήσαν... Ο Ούβε Χάους το προσάρμοσε στα κυπριακά δεδομένα, ο πρόλογος του, όλο το έργο...»
Ο Γερμανός σκηνοθέτης δύο χρόνια μετά επιστρέφει στην Κύπρο και δημιουργεί, μαζί με ντόπιους καλλιτέχνες, μια από τις σημαντικότερες παραστάσεις στην ιστορία του ΘΟΚ, το έργο «Μάνα Κουράγιο».
Η παραγωγή έχει τεράστια επιτυχία στην Κύπρο, ενώ αποσπά διθυραμβικές κριτικές και στην Ελλάδα, όπου δόθηκαν πέντε παραστάσεις.
Κώστας Δημητρίου
«Το ζενίθ στις παραστάσεις του ΘΟΚ με αναφορά στο Κυπριακό, ναι με αναφορές μεταφορές ήταν οι «Ικέτιδες» του Νίκου Χαραλάμπους.»
Όλοι μιλούν για την παράσταση-σταθμό στην ιστορία του ΘΟΚ.
Οι «Ικέτιδες» του Ευριπίδη, σε σκηνοθεσία Νίκου Χαραλάμπους και μετάφραση Κωστή Κολώτα, το 1978.
Νεόφυτος Νεοφύτου
«‘Σήμερα ήρθαμε εδώ για να ζητήσουμε τους νεκρούς μας που μας αρνήθηκαν οι εχθροί για να τους θάψουμε’. Τον σύζυγο, τον γιο, τον εγγονό, τον αδερφό, τον φίλο. Κραυγές και εικόνες, συσχετισμοί και συνειρμοί από την πρόσφατη τραγωδία της πατρίδας σου, Νίκο μου.»
Περιοδεύει αποσπώντας εξαιρετικές εντυπώσεις.
Και ο ΘΟΚ εξασφαλίζει έτσι, από το 1980, συμμετοχή στο Αρχαίο Φεστιβάλ Επιδαύρου.
Εντυπωσιακό στοιχείο της παράστασης και τα κοστούμια που σχεδίασε ο Γιώργος Ζιάκας και επιμελήθηκαν γυναίκες σε προσφυγικούς καταυλισμούς, με φυσίγγια, ανεπεξέργαστο μαλλί, και πώματα από τενεκεδάκια αναψυκτικών.
Κώστας Δημητρίου
«Τα κοστούμια των Ικέτιδων τα έμπλεξαν οι πρόσφυγες στους καταυλισμούς. Δεκατρία κιλά. Με ττάπους από αναψυκτικά και σωλήνες σωληνάκια... χάλκινα. Το άλλο που φορούσαμε το μάλλινο το χοντρό. Σκουφάκι μάσκα, και από κάτω καλτσάκια στα πόδια όλο μάλλινα.. Σκοινί το χοντρό.. Μαλλί»
Το 1982 έρχεται μια ακόμη παράσταση που κέρδισε τις εντυπώσεις. Οι «Τρωάδες» του Ευριπίδη, σε σκηνοθεσία Νίκου Χαραλάμπους, όπου οι ηθοποιοί κρατούσαν φωτογραφίες αγνοουμένων. Συνδέοντας έτσι τον αρχαίο τραγικό μύθο με την σύγχρονη τραγωδία που βίωνε η Κύπρος.
Οι παραγωγές διαδέχονταν η μια την άλλη.
Ο κόσμος αναζητεί το θέαμα ως λύτρωση, και ο ΘΟΚ προσφέρει στο κοινό παραστάσεις ανάτασης ψυχής...
