Τηλεόραση Ραδιόφωνο Podcasts
333

Μπορεί ο Βλαντιμίρ Πούτιν να παραμένει ο απόλυτος κυρίαρχος της πολιτικής σκηνής στη Ρωσία, ωστόσο στους κόλπους της οικονομικής ελίτ έχουν αρχίσει ήδη οι συζητήσεις για το τι θα ακολουθήσει όταν ο Ρώσος πρόεδρος εγκαταλείψει την εξουσία.

Σύμφωνα με εκτενή ανάλυση του BBC, την οποία υπογράφει ο επικεφαλής αναλυτής του BBC Monitoring, Βιτάλι Σεβτσένκο, οι ισχυρότεροι επιχειρηματίες της χώρας εξετάζουν διαφορετικά ενδεχόμενα για τη μετα-Πούτιν εποχή, ελπίζοντας ότι θα μπορέσουν να ανακτήσουν μέρος της πολιτικής επιρροής που έχασαν τις τελευταίες δεκαετίες.

Παρότι δεν υπάρχουν ενδείξεις για επικείμενη αποχώρηση του 74χρονου προέδρου, ούτε στοιχεία που να υποδηλώνουν προβλήματα υγείας, η μακρόχρονη παραμονή του στην εξουσία καθιστά αναπόφευκτη τη συζήτηση για τη διαδοχή του.

Ο ίδιος, όταν είχε ερωτηθεί από το Reuters εάν σκοπεύει να παραμείνει στην προεδρία μέχρι το 2036, είχε απαντήσει πως μόνο ο Θεός γνωρίζει εάν θα έχει την απαραίτητη υγεία.

Σε περίπτωση που αποχωρήσει πρόωρα από την εξουσία, λόγω παραίτησης ή θανάτου, τα προεδρικά καθήκοντα θα αναλάβει προσωρινά ο πρωθυπουργός Μιχαήλ Μισούστιν. Ωστόσο, ο τελευταίος δεν έχει εκφράσει μέχρι σήμερα φιλοδοξίες για την προεδρία, γεγονός που εντείνει την αβεβαιότητα γύρω από την επόμενη μέρα.

Από την παντοδυναμία των ολιγαρχών στην απόλυτη εξάρτηση από το Κρεμλίνο

Η σχέση του Πούτιν με τους πλουσιότερους Ρώσους επιχειρηματίες έχει μεταβληθεί ριζικά από την εποχή που ανέλαβε την εξουσία.

Μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης το 1991, μια μικρή ομάδα επιχειρηματιών απέκτησε τεράστιες περιουσίες, εκμεταλλευόμενη τις ιδιωτικοποιήσεις κρατικών επιχειρήσεων. Οι αποκαλούμενοι ολιγάρχες δεν περιορίστηκαν στην οικονομική ισχύ, αλλά απέκτησαν καθοριστική επιρροή στις πολιτικές εξελίξεις της χώρας.

Η κατάσταση άλλαξε μετά το 2000, όταν ο Πούτιν άρχισε να περιορίζει συστηματικά την πολιτική τους δύναμη.

Χαρακτηριστική ήταν η περίπτωση του Μιχαήλ Χοντορκόφσκι, ενός από τους ισχυρότερους επιχειρηματίες στον πετρελαϊκό τομέα, ο οποίος φυλακίστηκε το 2003, έχοντας προηγουμένως ασκήσει κριτική στον Ρώσο πρόεδρο. Παρέμεινε στη φυλακή για δέκα χρόνια, καταδικασμένος για οικονομικά αδικήματα, κατηγορίες τις οποίες αρνήθηκε.

Η εισβολή στην Ουκρανία, τον Φεβρουάριο του 2022, ενίσχυσε ακόμη περισσότερο την εξάρτηση των επιχειρηματικών κύκλων από το Κρεμλίνο.

Το BBC υπενθυμίζει τη συνάντηση που πραγματοποίησε ο Πούτιν με περισσότερους από 36 κορυφαίους επιχειρηματίες, λίγες ώρες μετά την έναρξη του πολέμου. Οι παρευρισκόμενοι, εμφανώς καταβεβλημένοι, παρέμειναν σιωπηλοί όταν ο πρόεδρος τους κάλεσε να συνεργαστούν με την κυβέρνηση.

Έκτοτε, οι επιχειρηματίες που διατηρούν στενούς δεσμούς με το καθεστώς εξασφαλίζουν σημαντικά κρατικά συμβόλαια, ενώ όσοι επιλέγουν να διαφοροποιηθούν κινδυνεύουν να χάσουν τις περιουσίες τους.

Σύμφωνα με στοιχεία του Forbes που επικαλείται το δημοσίευμα, στη Ρωσία υπάρχουν πλέον 155 δισεκατομμυριούχοι, με συνολική περιουσία που προσεγγίζει τα 700 δισεκατομμύρια δολάρια.

Παρά τον τεράστιο πλούτο τους, η πολιτική επιρροή τους παραμένει περιορισμένη, ενώ οι δυτικές κυρώσεις έχουν περιορίσει σημαντικά και τις διεθνείς τους δραστηριότητες.

Όπως επισημαίνει ο εξόριστος αναλυτής Ντμίτρι Νεκράσοφ, οι επιχειρηματίες αυτοί διατηρούν τις περιουσίες τους χάρη στη σχέση τους με τον Πούτιν και όχι επειδή ο Ρώσος πρόεδρος εξαρτάται από αυτούς.

Τα τρία σενάρια για τη Ρωσία μετά τον Πούτιν

Η ανάλυση του BBC παρουσιάζει τρεις πιθανές κατευθύνσεις που θα μπορούσε να ακολουθήσει η χώρα μετά το τέλος της σημερινής προεδρίας.

Το πρώτο σενάριο προβλέπει μια δημοκρατική μετάβαση, με αποκατάσταση των θεσμών και ενίσχυση των πολιτικών ελευθεριών.

Οι αναλυτές, ωστόσο, θεωρούν αυτή την εξέλιξη τη λιγότερο πιθανή, καθώς οι δημοκρατικοί θεσμοί έχουν αποδυναμωθεί σημαντικά κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησης Πούτιν.

Η Ρωσίδα δημοσιογράφος και αναλύτρια Αλεξάνδρα Προκοπένκο, η οποία ζει στην εξορία, εκτιμά ότι η μακρόχρονη εξοικείωση της ρωσικής κοινωνίας με την καταστολή και τη βία δυσχεραίνει την επιστροφή σε δημοκρατικές διαδικασίες.

Το δεύτερο σενάριο αφορά τη συνέχιση της αυταρχικής διακυβέρνησης, αλλά με νέο πρόσωπο στην ηγεσία.

Σε αυτή την περίπτωση, ο διάδοχος του Πούτιν ενδέχεται αρχικά να διαθέτει περιορισμένη ισχύ και λιγότερους διαθέσιμους πόρους, χωρίς να μπορεί να επιβάλει αμέσως το ίδιο συγκεντρωτικό μοντέλο εξουσίας.

Το τρίτο σενάριο, το οποίο φαίνεται να προτιμούν οι Ρώσοι μεγιστάνες, είναι η επιστροφή σε ένα πολιτικοοικονομικό σύστημα αντίστοιχο με εκείνο της δεκαετίας του 1990.

Πρόκειται για μια περίοδο κατά την οποία οι ολιγάρχες είχαν ουσιαστικό λόγο στη διακυβέρνηση, μπορούσαν να επηρεάζουν τις πολιτικές αποφάσεις και δεν αντιμετώπιζαν τον σημερινό κίνδυνο απώλειας των περιουσιακών τους στοιχείων λόγω πολιτικής δυσαρέσκειας.

Σύμφωνα με την Προκοπένκο, αρκετοί επιχειρηματίες επιθυμούν να επιστρέψουν σε ένα περιβάλλον όπου θα γνωρίζουν τους κανόνες και θα μπορούν να συμμετέχουν στις αποφάσεις που επηρεάζουν τα συμφέροντά τους.

Μάλιστα, ορισμένοι φέρονται ήδη να επιδιώκουν στενότερες σχέσεις με υπουργούς και ανώτερους αξιωματούχους των υπηρεσιών ασφαλείας, επιχειρώντας να δημιουργήσουν τις κατάλληλες συμμαχίες ενόψει μελλοντικών εξελίξεων.

Από «αφεντικό» έγινε «παππούς»

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο ορισμένοι εκπρόσωποι της ρωσικής οικονομικής ελίτ αναφέρονται στον Βλαντιμίρ Πούτιν.

Στο παρελθόν χρησιμοποιούσαν χαρακτηρισμούς όπως «Nachalnik», δηλαδή «αφεντικό», ή «Perviy», που σημαίνει «πρώτος», καθώς και τα αρχικά του ονόματός του.

Πλέον, σύμφωνα με την Προκοπένκο, κάποιοι τον αποκαλούν «Ded», λέξη που μεταφράζεται ως «παππούς» ή «γέρος», και η οποία, στο συγκεκριμένο πλαίσιο, εμπεριέχει μια δόση απαξίωσης.

Η αλλαγή αυτή θεωρείται ενδεικτική της στάσης ορισμένων επιχειρηματιών, χωρίς ωστόσο να σημαίνει ότι έχουν ξεπεράσει τον φόβο τους απέναντι στο καθεστώς.

Η αναλύτρια περιγράφει μάλιστα την περίπτωση ενός μεγιστάνα, ο οποίος κατά τη διάρκεια συνέντευξης καθόταν πάνω στο κινητό του τηλέφωνο, πιστεύοντας ότι με αυτόν τον τρόπο θα δυσκόλευε την παρακολούθηση των επικοινωνιών του από τις μυστικές υπηρεσίες.

Το μήνυμα του «βασιλιά των λιπασμάτων»

Στην ανάλυση γίνεται ιδιαίτερη αναφορά και στον Αντρέι Μελνιτσένκο, έναν από τους πλουσιότερους ανθρώπους της Ρωσίας, ο οποίος έχει αποκτήσει διεθνή φήμη στον τομέα των λιπασμάτων.

Σε συνέντευξή του στον Economist, ο Μελνιτσένκο υποστήριξε ότι η Ρωσία χρειάζεται να αποκαταστήσει και να ενισχύσει τις σχέσεις της με τον υπόλοιπο κόσμο, ενώ τάχθηκε υπέρ ενός πολιτικού συστήματος που δεν θα εξαρτάται αποκλειστικά από ένα πρόσωπο.

Αν και δεν ζήτησε την αποχώρηση του Πούτιν και επανέλαβε θέσεις του Κρεμλίνου σχετικά με τον πόλεμο στην Ουκρανία, οι δηλώσεις του ερμηνεύονται από ορισμένους αναλυτές ως ένδειξη ότι μέρος της επιχειρηματικής ελίτ επιθυμεί αλλαγές.

Η Προκοπένκο εκτιμά ότι η παρέμβασή του ενδέχεται να αποτελεί έμμεση παρότρυνση προς άλλους ισχυρούς επιχειρηματίες να εκφράσουν δημόσια τις απόψεις τους.

Πάντως, σύμφωνα με το BBC, υπάρχουν εκτιμήσεις ότι η συγκεκριμένη συνέντευξη πραγματοποιήθηκε με την έγκριση ή τουλάχιστον την ανοχή του Κρεμλίνου.

Ο φόβος παραμένει ισχυρότερος από τη δυσαρέσκεια

Παρά τις συζητήσεις για τη διαδοχή και την επιθυμία ορισμένων μεγιστάνων να ανακτήσουν την πολιτική τους επιρροή, οι πιθανότητες οργανωμένης αντίδρασης απέναντι στον Πούτιν θεωρούνται εξαιρετικά περιορισμένες.

Ο Αμερικανός επενδυτής Μάικ Κάλβεϊ, ο οποίος δραστηριοποιήθηκε επί σειρά ετών στη Ρωσία, επισημαίνει ότι οποιαδήποτε δημόσια αμφισβήτηση του Κρεμλίνου θα μπορούσε να οδηγήσει τους επιχειρηματίες στη φυλακή και στην απώλεια της περιουσίας τους.

Το βασικό ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο ποιος θα διαδεχθεί τον Πούτιν, αλλά και κατά πόσο οι οικονομικά ισχυροί της Ρωσίας θα μπορέσουν να αποκτήσουν ξανά τον ρόλο που είχαν πριν από την εδραίωση της σημερινής εξουσίας.

Όπως καταλήγει η ανάλυση του BBC, οι ολιγάρχες είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα επιχειρήσουν να επανακτήσουν την παλιά τους επιρροή όταν ο Πούτιν αποχωρήσει. Παραμένει, ωστόσο, αβέβαιο εάν οι μηχανισμοί εξουσίας που θα αφήσει πίσω του θα τους επιτρέψουν να το πετύχουν.