Δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι τα social media έχουν αλλάξει τον τρόπο που λειτουργεί ο ανθρώπινος ψυχισμός. Τα τελευταία χρόνια, στην κλινική πράξη, πολλοί άνθρωποι περιγράφουν ένα μόνιμο αίσθημα εσωτερικής έντασης, κούρασης, συναισθηματικά «σκαμπανεβάσματα», ανάγκη για συνεχή έλεγχο του κινητού, ψυχικής εξάντλησης και άγχος. Δυσκολεύονται να συγκεντρωθούν, να χαλαρώσουν, να κοιμηθούν ή ακόμη και να μείνουν λίγα λεπτά χωρίς να κοιτάξουν το κινητό τους.
Γράφει ο Δρ. Νίκος Ηλία, Εγγεγραμμένος Ειδικός Ψυχολόγος
Ξυπνάνε και πριν ακόμη σηκωθούν από το κρεβάτι πιάνουν το κινητό. Σχεδόν αντανακλαστικά, το χέρι τους πηγαίνει στην οθόνη: scrolling, ειδοποιήσεις, βίντεο λίγων δευτερολέπτων, συνεχής εναλλαγή εικόνων και πληροφοριών. Μέσα σε λίγα λεπτά, ο εγκέφαλος τους έχει ήδη δεχτεί εκατοντάδες ερεθίσματα. Και αυτό συνεχίζεται σχεδόν όλη μέρα. Και κάπου εκεί αρχίζει να να αποκαλύπτεται η αρνητική επίδραση των social media στην ψυχική ισορροπία.
Η ντοπαμίνη και ο μηχανισμός της επιβράβευσης
Ο νευροδιαβιβαστής ντοπαμίνη είναι μια χημική ουσία που σχετίζεται με την επιθυμία της ανταμοιβής και την προσδοκία της ευχαρίστησης. Κάθε ειδοποίηση, κάθε «like» ή νέο μήνυμα ενεργοποιεί εκρήξεις ντοπαμίνης στον εγκέφαλο.
Τα social media λειτουργούν όπως τα τυχερά παιχνίδια - η προσμονή και η αβεβαιότητα της ανταμοιβής εκτοξεύει την επιθυμία!
Ο ανθρώπινος εγκέφαλος λειτουργεί ανέκαθεν μέσα από μηχανισμούς επιβράβευσης. Η διαφορά είναι ότι χρησιμοποιώντας τα social media αυτή η επιβράβευση είναι συνεχής, γρήγορη και διαθέσιμη κάθε στιγμή της ημέρας.
Οι πλείστες πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης είναι σχεδιασμένες ώστε να κρατούν τον χρήστη όσο περισσότερο γίνεται ενεργό. Ο άνθρωπος δεν γνωρίζει τι θα εμφανιστεί στο επόμενο scroll και αυτή η αβεβαιότητα κρατά τον εγκέφαλο σε μία διαρκή αναμονή.
Έτσι σταδιακά, η ηρεμία αρχίζει να μοιάζει βαρετή, η σιωπή δύσκολη, η αναμονή αφόρητη, και η αδράνεια σου δημιουργεί δυσφορία.
Το άγχος της συνεχούς σύγκρισης
Ένα από τα πιο επιβαρυντικά κομμάτια των social media είναι η ασταμάτητη σύγκριση με τις ζωές των άλλων. Μέσα σε λίγα λεπτά, κάποιος μπορεί να δει δεκάδες εικόνες επιτυχίας, ομορφιάς, οικονομικής άνεσης, ταξιδιών ή «τέλειων» σχέσεων.
Πολλοί άνθρωποι αρχίζουν έτσι σιγά σιγά να αισθάνονται ότι υστερούν. Ότι δεν κάνουν αρκετά, δεν έχουν αρκετά πράγματα, δεν αξίζουν αρκετά. Ότι δηλαδή η δική τους ζωή δεν είναι το ίδιο ενδιαφέρουσα ή επιτυχημένη με τους άλλους.
Αυτή η αόρατη αλλά συνεχής σύγκριση μπορεί να επηρεάσει σημαντικά την αυτοεκτίμηση, την αυτοπεποίθηση, να ενισχύσει το άγχος και τα συναισθήματα θλίψης.
Ιδιαίτερα οι έφηβοι και οι νεαροί ενήλικες είναι πιο ευάλωτοι, καθώς η εικόνα που έχουν για τον εαυτό τους βρίσκεται ακόμη υπό διαμόρφωση. Όταν η προσωπική αξία αρχίζει να εξαρτάται από την αποδοχή, τις αντιδράσεις ή την επιβεβαίωση του διαδικτύου, τότε η ψυχική ισορροπία γίνεται εύθραυστη.
Η πραγματική μοναξιά της «ψηφιακής σύνδεσης»
Ο εγκέφαλος έχει μάθει να λειτουργεί σε κατάσταση συνεχούς διέγερσης. Και όταν αυτή η διέγερση σταματά, εμφανίζεται άγχος.
Αυτό εξηγεί γιατί πολλοί άνθρωποι σήμερα νιώθουν ψυχικά εξαντλημένοι χωρίς να μπορούν να εντοπίσουν μια σαφή αιτία. Δεν είναι μόνο η πίεση της ζωής. Είναι και το γεγονός ότι το νευρικό σύστημα, πλέον, δεν ξεκουράζεται σχεδόν ποτέ πραγματικά.
Ακόμη και οι στιγμές ξεκούρασης συχνά καταλήγουν σε παθητική κατανάλωση περιεχομένου, χωρίς ουσιαστική αποφόρτιση. Γι’ αυτό αρκετοί άνθρωποι, μετά από ώρες στα social media, δεν νιώθουν ξεκούραστοι αλλά περισσότερο άδειοι. Η συνεχής «ψηφιακή σύνδεση» δημιουργεί πραγματική μοναξία. Ένα μήνυμα δεν αντικαθιστά την ανθρώπινη παρουσία. Ένα emoji δεν αντικαθιστά την αίσθηση ότι κάποιος πραγματικά σε ακούει.
Δεν φταίει η τεχνολογία αλλά η εμμονική και ασυνείδητη χρήση της
Η λύση δεν είναι ούτε η δαιμονοποίηση ούτε η ολοκληρωτική απαγόρευση των social media.
Η τεχνολογία μάς έδωσε δυνατότητες που κάποτε έμοιαζαν αδιανόητες: άμεση ενημέρωση, επικοινωνία χωρίς σύνορα, πρόσβαση στη γνώση και νέους τρόπους έκφρασης και δημιουργίας.
Το πραγματικό ζητούμενο είναι η συνειδητή χρήση τους. Ο ανθρώπινος ψυχισμός δεν είναι φτιαγμένος για αδιάκοπη διέγερση. Χρειάζεται παύσεις. Χρειάζεται ανθρώπινη αληθινή επαφή, ηρεμία, ξεκούραση και χρόνο για να επεξεργάζεται τα όσα βιώνει και νιώθει.
Το πιο ανησυχητικό στοιχείο είναι ότι πολλοί άνθρωποι έχουν χάσει την ψυχική τους ισορροπία. Όλο και περισσότεροι άνθρωποι σήμερα αναζητούν τη δική τους «δόση» στο κινητό. Μια ειδοποίηση, ένα μήνυμα ή λίγα δευτερόλεπτα scrolling αρκούν για να προσφέρουν στιγμιαία ανακούφιση, μια αίσθηση επιβεβαίωσης και μια προσωρινή απομάκρυνση από όσα πραγματικά νιώθουμε.
Η σιωπή και ο «κενός» χρόνος έχουν καταντήσει αφόρητα για το μυαλό μας, και το κινητό λειτουργεί δυστυχώς σαν ένα ισχυρό ψυχικό «ηρεμιστικό». Έχουμε μάθει να φοβόμαστε ακόμα και λίγα λεπτά χωρίς τον αδιάκοπο ψηφιακό θόρυβο, χωρίς εικόνες, χωρίς κάτι να μας αποσπά διαρκώς την προσοχή από τον ίδιο μας τον εαυτό. Και αυτό είναι κάτι που αξίζει να προβληματίσει τον καθένα μας σοβαρά.
