Μια βιτρίνα, μια πρόσοψη, ένας δρόμος που διασχίζουμε καθημερινά μπορούν να γίνουν το σημείο μιας απροσδόκητα ενδιαφέρουσας συνάντησης με την τέχνη. Στην πρώτη παρουσία του PSI Foundation στη Λευκωσία, η έκθεση «Objects in the Mirror May Be Closer Than They Appear», σε επιμέλεια της Ευαγόριας Δαπόλα, φέρνει 14 έργα βιντεοτέχνης εννέα καλλιτεχνών στην παλιά πόλη. Με αυτήν την αφορμή, ο καλλιτεχνικός διευθυντής του ιδρύματος, Danila Parniouk, μιλά για τον δημόσιο χώρο ως πεδίο έκφρασης, τη μνήμη μιας διαιρεμένης πρωτεύουσας και τη σημασία τού να καλλιεργείς την περιέργεια του κοινού, αφήνοντάς του την ελευθερία να ανακαλύπτει τα δικά του νοήματα.
Το PSI Foundation ιδρύθηκε το 2024. Ποιο κενό στο πολιτιστικό τοπίο της Κύπρου θέλατε να καλύψετε και τι μάθατε, προσπαθώντας να κάνετε αυτό το όραμα πράξη τα τελευταία δύο χρόνια;
Πριν από την ίδρυση του PSI Foundation, η Κύπρος είχε ήδη μια πλούσια και εδραιωμένη πολιτιστική ζωή. Σε αυτό το πλαίσιο, είδαμε μια ευκαιρία να προσφέρουμε κάτι δικό μας, δημιουργώντας έναν ακόμη χώρο διαλόγου ανάμεσα στις τοπικές καλλιτεχνικές πρακτικές, την πολιτιστική κληρονομιά και τις διεθνείς οπτικές. Ξεκινήσαμε ακούγοντας, μαθαίνοντας και κατανοώντας το πολιτιστικό περιβάλλον. Η πρώτη μας έκθεση, «Casts of an Island», πραγματοποιήθηκε το 2024, με αφορμή τα 50 χρόνια από την τουρκική εισβολή. Αυτό το πιλοτικό εγχείρημα μάς βοήθησε να κατανοήσουμε βαθύτερα την ιστορία, την πολιτισμική μνήμη και την ταυτότητα του νησιού. Έπειτα, η ανάγκη να εξερευνήσουμε την ιστορία της παλιάς αποθήκης χαρουπιών που μας στεγάζει στη Λεμεσό, οδήγησε στο ερευνητικό εγχείρημα «Τέκτων». Με τις εκθέσεις «From Nature to Structure» και «Bill Viola. Unspoken», που παρουσιάζεται τώρα, συνεχίσαμε να διερευνούμε τις συνδέσεις ανάμεσα στην τέχνη και το τοπικό πολιτιστικό πλαίσιο.
Αυτά τα δύο χρόνια μάς έμαθαν ότι η μνήμη, η ταυτότητα και η ιστορία δεν είναι εδώ αφηρημένες έννοιες. Αποτελούν μέρος της καθημερινής ζωής και μπορεί να σημαίνουν διαφορετικά πράγματα για κάθε άνθρωπο. Αυτό μας έκανε να προσεγγίζουμε τα εγχειρήματά μας με μεγαλύτερη ευαισθησία και να αφήνουμε χώρο σε διαφορετικές φωνές, έχοντας πλέον πλήρη επίγνωση της ευθύνης που συνεπάγεται η δραστηριοποίησή μας σε ένα τόσο σύνθετο πολιτιστικό περιβάλλον. Ελπίζουμε να συμβάλλουμε, με τη δική μας οπτική, στη συζήτηση για το τι είναι σήμερα η Κύπρος και τι σημαίνει να είσαι Κύπριος.
Είστε φωτογράφος και, παράλληλα, καλλιτεχνικός διευθυντής του ιδρύματος. Πώς έχει επηρεάσει η προσωπική καλλιτεχνική σας ματιά τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνετε το πρόγραμμα του PSI;
Η φωτογραφία έχει διαμορφώσει τόσο τη ματιά μου στην τέχνη όσο και τον τρόπο με τον οποίο παρατηρώ τον κόσμο. Με ενδιαφέρει διαχρονικά η σχέση ανάμεσα στους ανθρώπους, τον χώρο, τον χρόνο και τη μνήμη, καθώς και οι συνδέσεις που δεν είναι άμεσα ορατές ή περνούν απαρατήρητες. Αυτή η ευαισθησία επηρεάζει, φυσικά, τη δουλειά μου στο PSI. Με απασχολεί ιδιαίτερα πώς τα έργα αλληλεπιδρούν με την αρχιτεκτονική, την πολιτισμική μνήμη και την εμπειρία του θεατή. Αντιλαμβάνομαι κάθε έκθεση ως μια νέα σχέση ανάμεσα στην τέχνη, τους ανθρώπους και τον τόπο στον οποίο πραγματοποιείται.
Ωστόσο, η διαμόρφωση της καλλιτεχνικής κατεύθυνσης ενός πολιτιστικού φορέα είναι πολύ πιο σύνθετη διαδικασία από τη δημιουργία ενός προσωπικού έργου. Συνεργάζομαι στενά με τον επικεφαλής επιμελητή μας, Dimitri Ozerkov, του οποίου οι γνώσεις και η εμπειρία είναι καθοριστικές για το πρόγραμμά μας. Για μένα, ο ρόλος του καλλιτεχνικού διευθυντή είναι να συμβάλλει στη διαμόρφωση ερωτημάτων και να φέρνει κοντά ανθρώπους και διαφορετικές οπτικές, ώστε η συνεργασία να παράγει κάτι που κανείς μας δεν θα μπορούσε να πετύχει μόνος του.
Το PSI έρχεται για πρώτη φορά στη Λευκωσία με την έκθεση «Objects in the Mirror May Be Closer Than They Appear» που παρουσιάζεται ήδη. Τι σηματοδοτεί αυτή η κίνηση για την κατεύθυνση του ιδρύματος;
Το πρώτο μας εγχείρημα στη Λευκωσία αποτελεί φυσική συνέχεια της έρευνάς μας για τη βιντεοτέχνη σε διαφορετικούς χώρους και πλαίσια. Στη Λεμεσό, η έκθεση «Bill Viola. Unspoken» ακολουθεί τη λογική του black box με τα έργα να παρουσιάζονται σε προσεκτικά σχεδιασμένους, σκοτεινούς χώρους της παλιάς χαρουπαποθήκης μας, όπου η αρχιτεκτονική και οι ελεγχόμενες συνθήκες διαμορφώνουν την εμπειρία του θεατή.
Θέλαμε, όμως, να προχωρήσουμε πέρα από αυτήν τη μορφή και να διερευνήσουμε μια διαφορετική προσέγγιση, δημιουργώντας παράλληλα έναν διάλογο ανάμεσα στο σπουδαίο έργο του Bill Viola και σύγχρονους Κύπριους καλλιτέχνες. Η Λευκωσία, λοιπόν, ήταν μια φυσική επιλογή. Μεταφέραμε τη βιντεοτέχνη από τις γκαλερί στις βιτρίνες των καταστημάτων, στις προσόψεις των κτηρίων και στους δρόμους της παλιάς πόλης. Κατά κάποιον τρόπο, μετατρέψαμε την πόλη σε οθόνη και τους κατοίκους και τους περαστικούς της σε κοινό. Θέλαμε να μειώσουμε την απόσταση ανάμεσα στη σύγχρονη τέχνη και την καθημερινή ζωή, επιτρέποντας στους ανθρώπους να συναντούν έργα τέχνης χωρίς να χρειάζεται απαραίτητα να μπουν σε έναν παραδοσιακό εκθεσιακό χώρο.
Τι προσθέτει η παλιά πόλη της Λευκωσίας στην εμπειρία αυτών των έργων; Θα μπορούσε η ίδια έκθεση να υπάρξει με τον ίδιο τρόπο στη Λεμεσό;
Αυτό που κάνει τη Λευκωσία ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα για την έκθεση είναι η σχέση ανάμεσα στον αστικό της χώρο, την ιστορική μνήμη και τα ίδια τα έργα. Ορισμένα από αυτά αποκτούν μια διάσταση άρρηκτα συνδεδεμένη με τον συγκεκριμένο τόπο, μέσα από τη σχέση τους με τα σημεία όπου παρουσιάζονται. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το «ZEI» του Κωνσταντίνου Ταλιώτη, ένα βίντεο που καταγράφει τη μεταφορά του μνημειακού αγάλματος του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ’ από το προαύλιο της Αρχιεπισκοπής στα βουνά κοντά στη Μονή του Κύκκου, το 2008. Η παρουσίασή του στο MERES, στην ίδια περιοχή όπου βρισκόταν το άγαλμα, προσθέτει ένα ακόμη επίπεδο νοήματος, καθώς ο θεατής συναντά αυτήν την ιστορία στο ίδιο αστικό περιβάλλον όπου ξεκίνησε.
Η δική μου εμπειρία της Λευκωσίας έχει επίσης επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο βλέπω αυτό το εγχείρημα. Θυμάμαι να βρίσκομαι στην παλιά πόλη τη στιγμή που άρχισαν να χτυπούν οι καμπάνες των ορθόδοξων εκκλησιών, ενώ ταυτόχρονα ακουγόταν από τους μιναρέδες το μουσουλμανικό κάλεσμα για προσευχή. Οι ήχοι αυτοί επικαλύπτονταν, δημιουργώντας έναν εντυπωσιακό, ενίοτε αντιφατικό διάλογο πάνω από την πόλη. Για μια στιγμή, ήταν σαν η ίδια η πόλη να είχε μετατραπεί σε μια καθηλωτική ηχητική εγκατάσταση. Σε μια διαιρεμένη πρωτεύουσα, όπου η ανεπίλυτη σύγκρουση επηρεάζει ακόμη τις ζωές των ανθρώπων, αυτοί οι ήχοι έχουν ιδιαίτερο συναισθηματικό βάρος. Η Λευκωσία δεν είναι ουδέτερο φόντο για τη σύγχρονη τέχνη. Η ιστορία, η αρχιτεκτονική και η καθημερινότητά της γίνονται μέρος της εμπειρίας των έργων, δημιουργώντας νέα νοήματα μέσα από τη σχέση έργου, τόπου και θεατή.
Θα μπορούσε η ίδια έκθεση να υπάρξει στη Λεμεσό; Ασφαλώς, αλλά θα ήταν μια διαφορετική έκθεση. Κάθε πόλη έχει τη δική της ιστορία και χαρακτήρα, και η σχέση ενός έργου με το περιβάλλον του δεν μπορεί ποτέ να αναπαραχθεί με τον ίδιο ακριβώς τρόπο.
Ποια ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση στην προετοιμασία μιας έκθεσης που απλώνεται σε βιτρίνες, στούντιο, καφέ και άλλους χώρους μιας πόλης που συνεχίζει κανονικά την καθημερινότητά της;
Νομίζω ότι η μεγαλύτερη πρόκληση ήταν να δημιουργήσουμε μια έκθεση με συνοχή σε ένα περιβάλλον που δεν μπορούσαμε να ελέγξουμε πλήρως. Ως εκ τούτου, το εγχείρημα απαιτούσε συνεννόηση και προσαρμογή στους κανόνες, στους περιορισμούς και στους καθημερινούς ρυθμούς της πόλης, ώστε να ενταχθεί στη ζωή της χωρίς να τη διακόψει. Αυτό σήμαινε πολλή οργανωτική και τεχνική δουλειά, με ξεχωριστές λύσεις για κάθε τοποθεσία και συντονισμό με ιδιοκτήτες ακινήτων, τοπικές επιχειρήσεις, εργολάβους και τον δήμο.
Όταν, όμως, ολοκληρώθηκε η εγκατάσταση της έκθεσης, παρατηρήσαμε κάτι απροσδόκητο. Καθώς οι δρόμοι αδειάζουν, τα καταστήματα κλείνουν και η παλιά Λευκωσία αποκοιμιέται, οι βιντεοεγκαταστάσεις μας παραμένουν από τις πιο ζωντανές παρουσίες της. Οι εικόνες τους φαίνονται από μακριά και μοιάζουν να συνομιλούν μέσα στους δρόμους. Για μένα, αυτή είναι ίσως η πιο όμορφη στιγμή του εγχειρήματος καθώς αποκαλύπτει πώς η έκθεση αποκτά τη δική της ζωή μέσα στους μεταβαλλόμενους ρυθμούς της πόλης, με έναν τρόπο που δεν θα μπορούσαμε να έχουμε σχεδιάσει πλήρως.
Δείτε εδώ >> Improbach: Μουσικός μονόλογος για πιάνο από τον Daniil Orlov - Μια συναυλία με μουσική του Bach και αυτοσχεδιασμό
Σε έναν συμβατικό εκθεσιακό χώρο, οι επισκέπτες έχουν επιλέξει να δουν τέχνη. Εδώ μπορεί να τη συναντήσουν τυχαία, καθώς κάνουν μια βόλτα ή πηγαίνουν στη δουλειά. Πώς αλλάζει αυτό την εμπειρία, τόσο για το κοινό όσο και για τα ίδια τα έργα;
Νομίζω ότι η βασική διαφορά είναι πως η τέχνη στον δημόσιο χώρο πρέπει να διεκδικήσει την προσοχή μας. Όταν κάποιος επισκέπτεται ένα μουσείο ή μια γκαλερί, έχει ήδη πάρει μια συνειδητή απόφαση. Στον δρόμο, όλα είναι διαφορετικά. Οι άνθρωποι ακολουθούν τη συνηθισμένη τους καθημερινότητα με αμέτρητα πράγματα να αποσπούν την προσοχή τους. Μπορεί να προσπεράσουν μια εγκατάσταση χωρίς καν να την προσέξουν. Αν, όμως, κάτι στο έργο τραβήξει ξαφνικά την προσοχή τους και τους κάνει να σταματήσουν, βγαίνουν για λίγο από τη ρουτίνα τους. Για μια στιγμή, γίνονται θεατές.
Σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει σε ένα μουσείο, αυτή η συνάντηση δεν ήταν ούτε προγραμματισμένη ούτε αναμενόμενη. Το έργο πρέπει να βρει τη θέση του ανάμεσα σε χιλιάδες οπτικά ερεθίσματα. Σε αυτό το ανοίκειο πλαίσιο, το ίδιο το έργο μπορεί επίσης να αποκτήσει νέα νοήματα από την αλληλεπίδρασή του με το περιβάλλον. Για μένα, αυτό είναι που κάνει την τέχνη στον δημόσιο χώρο τόσο ενδιαφέρουσα. Η συνάντηση δεν μπορεί να σχεδιαστεί ή να ελεγχθεί πλήρως. Το νόημά της προκύπτει όταν κάτι μέσα στο έργο φτάνει απροσδόκητα σε κάποιον που δεν το αναζητούσε.
Η έκθεση συγκεντρώνει 14 έργα εννέα καλλιτεχνών και φέρει την επιμέλεια της Ευαγόριας Δαπόλα. Πώς διαμορφώθηκε η συνεργασία σας και τι καθόρισε την επιλογή των έργων για τη Λευκωσία;
Θέλαμε εξαρχής να συνεργαστούμε με έναν άνθρωπο που γνωρίζει τη Λευκωσία και την καλλιτεχνική της κοινότητα. Γι’ αυτό προσκαλέσαμε την ερευνήτρια και συγγραφέα Ευαγόρια Δαπόλα να αναλάβει την επιμέλεια της έκθεσης, έχοντας ήδη προσδιορίσει την κατεύθυνσή της. Αυτή αφορούσε το πώς η βιντεοτέχνη μπορεί να υπάρξει έξω από τους παραδοσιακούς εκθεσιακούς χώρους και να αλληλεπιδράσει με το αστικό περιβάλλον.
Η Ευαγόρια είχε πλήρη επιμελητική ανεξαρτησία, επιλέγοντας καλλιτέχνες, έργα και τοποθεσίες με οδηγό τη γνώση της για τη Λευκωσία και το πώς κάθε έργο θα μπορούσε να συνομιλήσει με τον χαρακτήρα της. Η ομάδα του PSI στήριξε αυτό το όραμα, αναλαμβάνοντας την εξεύρεση χώρων, τις άδειες και τον συντονισμό των τεχνικών, οργανωτικών και νομικών ζητημάτων. Αυτό εκφράζει μια βασική αρχή της δουλειάς μας: να ορίζουμε μια κοινή καλλιτεχνική κατεύθυνση, δίνοντας χώρο σε ανεξάρτητες επιμελητικές ιδέες να πάρουν μορφή.
Πώς έχει ανταποκριθεί μέχρι στιγμής η Λευκωσία;
Οι πρώτες αντιδράσεις είναι ενθαρρυντικές, αν και είναι ακόμη νωρίς για οριστικά συμπεράσματα. Η ξενάγηση με την επιμελήτρια στα εγκαίνια συγκέντρωσε αρκετούς επισκέπτες, ανάμεσά τους καλλιτέχνες από διαφορετικά πεδία. Θετικά σχόλια λάβαμε και από ανθρώπους που ήρθαν ειδικά από τη Λεμεσό, όπως η Kira Perov, σύζυγος του Bill Viola, η οποία την επομένη έδωσε διάλεξη για το έργο του στο ΤΕΠΑΚ.
Βρήκα ιδιαίτερα ενδιαφέρον το πώς οι επισκέπτες περιέγραφαν την εμπειρία, παρατηρώντας πώς η βιντεοτέχνη άλλαζε την ατμόσφαιρα των δρόμων. Κάποιοι περιέγραψαν την έκθεση ως ένα είδος πολιτιστικής αναζήτησης. Καθώς τα έργα βρίσκονται σε διαφορετικές τοποθεσίες, χρειάζεσαι έναν χάρτη, διαθέσιμο στο psi.art, για να τα εντοπίσεις, περνώντας μέσα από τα στενά δρομάκια της παλιάς πόλης, από τη μια εγκατάσταση στην άλλη. Η έκθεση γίνεται έτσι μια περιπέτεια που σου επιτρέπει να ανακαλύψεις ξανά την πόλη μέσα από την τέχνη. Με ενδιαφέρει να δω πώς η έκθεση θα ενταχθεί στην καθημερινότητά της και πώς θα συνεχίσουν να ανταποκρίνονται οι άνθρωποι.
Όταν ολοκληρωθεί, τι θα σας έκανε να νιώσετε ότι αυτό το πρώτο βήμα στη Λευκωσία ήταν επιτυχημένο;
Για μένα, η επιτυχία δεν θα μετρηθεί μόνο με τον αριθμό των επισκεπτών ή την προσοχή που θα συγκεντρώσει η έκθεση. Φέτος, επιδιώξαμε να διερευνήσουμε ευρύτερα τη βιντεοτέχνη μέσα από διαφορετικές φωνές και εκθεσιακά πλαίσια, φτάνοντας σε ανθρώπους που ενδιαφέρονται για τη σύγχρονη τέχνη. Θα θεωρούσα θετικό αποτέλεσμα να συνδεθούμε, μέσω αυτής της έκθεσης, με ένα νέο κοινό στη Λευκωσία που θα συνεχίσει να παρακολουθεί τη δουλειά μας.
Είμαστε, επίσης, ανοιχτοί σε νέες επιμελητικές προτάσεις και συνεργασίες στην πρωτεύουσα, βλέποντας ολόκληρη την Κύπρο ως χώρο καλλιτεχνικής έρευνας και έκφρασης. Η έκθεση αυτή μάς έδωσε πολύτιμη εμπειρία για τη συνέχεια. Ίσως, όμως, το ουσιαστικότερο κριτήριο επιτυχίας να είναι η ανταπόκριση της τοπικής κοινότητας και το ποιες νέες οπτικές και εμπειρίες προσφέραμε στην ήδη πλούσια πολιτιστική ζωή της πόλης. Ελπίζω αυτή η εμπειρία να επηρεάσει και τον δικό μας τρόπο σκέψης και δουλειάς, γιατί η ουσιαστική συνεργασία είναι πάντα μια διαδικασία αμοιβαίας ανακάλυψης.
Πώς βλέπετε την ανάπτυξη του PSI πέρα από τη βάση του στη Λεμεσό;
Αυτό το εγχείρημα σηματοδοτεί την αρχή μιας σχέσης με τη Λευκωσία που θέλουμε να συνεχίσουμε να αναπτύσσουμε. Η έδρα μας παραμένει στη Λεμεσό και η παλιά χαρουπαποθήκη είναι κεντρικό στοιχείο της ταυτότητάς μας, χωρίς όμως να ορίζει τα όρια της δραστηριότητάς μας. Μας ενδιαφέρει να αναπτύσσουμε εγχειρήματα που ανταποκρίνονται στις ιδιαιτερότητες διαφορετικών πόλεων και κοινοτήτων.
Η έκθεση στη Λευκωσία μάς έφερε σε επαφή με καλλιτέχνες, επιμελητές και επαγγελματίες του πολιτισμού, με τους οποίους ελπίζουμε να συνεργαστούμε ξανά στη βάση κοινών καλλιτεχνικών ενδιαφερόντων. Για εμάς, η ανάπτυξη πέρα από τη Λεμεσό σημαίνει διεύρυνση του προγράμματός μας και συνεργασία με διαφορετικές κοινότητες, δίνοντας χώρο σε νέες καλλιτεχνικές ιδέες να αναδυθούν μέσα από αυτές τις συναντήσεις.
Διαβάστε ακόμα >> «Objects in the mirror may be closer than they appear»
Σε ποιον βαθμό μπορεί ένας οργανισμός όπως το PSI να διευρύνει την αντίληψη του κοινού για το τι μπορεί να είναι η τέχνη, χωρίς να του υποδεικνύει πώς πρέπει να τη βιώνει;
Πιστεύω ότι ένας πολιτιστικός φορέας πρέπει να διευρύνει τους τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι συναντούν και κατανοούν την τέχνη, σεβόμενος παράλληλα την ελευθερία τους να διαμορφώνουν τις δικές τους ερμηνείες. Στο PSI φέρνουμε διαφορετικές οπτικές σε διάλογο, καλλιεργώντας την περιέργεια και την προσωπική ανακάλυψη. Οι εκθέσεις, τα επιμελητικά κείμενα και τα εκπαιδευτικά προγράμματα έχουν τη δική τους σημασία, αλλά πρώτιστα πρέπει να ανοίγουν δρόμους, όχι να δίνουν οριστικές απαντήσεις.
Παρουσιάζοντας την τέχνη σε απροσδόκητους χώρους, μπορούμε να αμφισβητήσουμε όσα θεωρούμε δεδομένα για το πού ανήκει και τι μπορεί να είναι. Άλλωστε, ένα από τα πολυτιμότερα πράγματα που μπορεί να κάνει η τέχνη είναι να δημιουργεί αμφισβήτηση και αμφιβολία. Ως καλλιτέχνη και καλλιτεχνικό διευθυντή, με ενδιαφέρει να δημιουργώ τις συνθήκες ώστε οι άνθρωποι να ανακαλύπτουν νέα νοήματα στη σχέση τους με τα έργα. Αυτό θα ήθελα να προσφέρει το PSI, την ελευθερία, την περιέργεια και την αυτοπεποίθηση να συνεχίζουμε να κοιτάζουμε, να αναρωτιόμαστε και να ανακαλύπτουμε.
INFO
Objects in the Mirror May Be Closer Than They Appear
Διάρκεια: Έως 2 Νοεμβρίου 2026
Ημέρες & ώρες λειτουργίας: Τετάρτη – Κυριακή, 17:30–22:30
Τοποθεσία: Διαφορετικοί χώροι στην Παλιά Λευκωσία. Μπορείτε να τους δείτε αναλυτικά εδώ.
Πληροφορίες: psi.art
