Στη γλώσσα των Λευκωσιατών, αλλά και στον δημόσιο λόγο, έχει καθιερωθεί να αναφερόμαστε στο Προεδρικό Μέγαρο με το τοπωνύμιο «Λόφος του Προεδρικού». Η ομάδα του ANT1live ανέβηκε στον... λόφο και μεταφέρει την ιστορία της εμβληματικής περιοχής, συνοδεύοντάς την με εικόνες που συνδέουν το παρελθόν με το παρόν.
Τόσο η ιστορία της περιοχής όσο και το ίδιο το κτίριο, που στέγαζε άλλοτε τους κυβερνήτες του νησιού επί αποικιοκρατίας και, τα τελευταία 51 χρόνια, τους προέδρους της Κυπριακής Δημοκρατίας, παρουσιάζουν ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Λέγεται ότι κατά την εποχή του Χαλκού οι κάτοικοι έθαβαν στον λόφο τους νεκρούς τους στην περιοχή, κι ότι εκεί στρατοπέδευσε αργότερα ο Ριχάρδος ο Λεοντόκαρδος, έξω από την ανοχύρωτη τότε Λευκωσία. Αργότερα, οι Λουζινιανοί βασιλείς, συνήθιζαν να επισκέπτονται την περιοχή για κυνηγετικές εξορμήσεις. Για μεγάλο χρονικό διάστημα, ο λόφος αποκαλείτο από τους ντόπιους «Λόφος των Φιδιών», καθώς σύμφωνα με τις παραδόσεις η περιοχή ήταν γεμάτη φίδια.
Τον Ιούλιο του 1878, όταν έφθασε στην Κύπρο ο πρώτος Άγγλος Ύπατος Αρμοστής, Sir Garnet Wolseley, εγκαταστάθηκε προσωρινά στο Μετόχι της Μονής Κύκκου. Δύο μήνες αργότερα, συνοδευόμενος από μια ομάδα ιππέων, ανέβηκε στον «Λόφο των Φιδιών» και, αναγνωρίζοντας την επιβλητικότητα του χώρου, αποφάσισε να κτίσει εκεί την κατοικία του.
Sir Garnet Wolseley
Το Αρμοστείο στήθηκε αρχικά ως ένα προκατασκευασμένο ξύλινο κτίσμα, δείγμα αγγλικής μεσοβικτωριανής αρχιτεκτονικής, το οποίο είχε αποσταλεί απευθείας από το Υπουργείο Πολέμου της Βρετανίας. Το ξύλινο αυτό οικοδόμημα, με την χαρακτηριστική τσόχινη στέγη, υπήρξε ο πρώτος επίσημος χώρος της αποικιακής περιόδου που φιλοξενούσε τον ύπατο αρμοστή μαζί με την οικογένειά του, σηματοδοτώντας έτσι την απαρχή μιας νέας εποχής διοίκησης και εξουσίας στο νησί.
Πρόχειρο σχέδιο του Αρμοστείου, 1878
Φωτογραφία 1878 από τη Συλλογή Κώστα και Ρίτας Σεβέρη
Πέραν της οικογένειας, των συναδέλφων και των φίλων του Ύπατου Αρμοστή, το κτίριο φιλοξενούσε και τους «ιθαγενείς», όπως ο Wolseley αποκαλούσε τους ντόπιους άρχοντες. Εκεί οργανώνονταν κοινωνικές βραδιές, άλλοτε ελληνικές και άλλοτε τουρκικές.
Σημαντικό γεγονός της κοινωνικής ζωής ήταν τα γενέθλια της βασίλισσας, που καθιερώθηκαν ως το αποκορύφωμα της κοινωνικής σεζόν της βρετανικής κοινότητας. Ο πρώτος τέτοιος χορός πραγματοποιήθηκε το 1886 και καταγράφηκε ως κοσμική εκδήλωση στην αγγλική εφημερίδα του νησιού Cyprus Herald. Τα γενέθλια της βασίλισσας γιορτάστηκαν εκεί για τελευταία φορά, στο διάδοχο κτίριο, τον Ιούνιο του 1960, λίγο πριν η Κύπρος γίνει ανεξάρτητο κράτος.
Το 1920, όταν το παλαιό ξύλινο κτίριο άρχισε να φανερώνει τα πρώτα σημάδια φθοράς, το Τμήμα Δημοσίων Έργων προχώρησε σε προσθήκες από πέτρα, επιχειρώντας να του χαρίσει μεγαλύτερη αντοχή και μόνιμο χαρακτήρα. Πέντε χρόνια αργότερα, το 1925, την ίδια στιγμή που το Αρμοστείο μετονομάστηκε σε Κυβερνείο, ο νέος κυβερνήτης της Κύπρου, Sir Ronald Storrs, έδωσε εντολή για νέες ανακαινίσεις, συνεχίζοντας την προσπάθεια αναμόρφωσης του κτιρίου.
Sir Ronald Storrs
Τη δεκαετία του ’20, η πολιτική σκηνή της Κύπρου σφραγιζόταν από τη δυσαρέσκεια των κατοίκων, που ασφυκτιούσαν κάτω από τις συνεχείς φορολογίες και παράλληλα ανύψωναν με πάθος το αίτημα για ένωση με την Ελλάδα.
Μέσα σε αυτό το κλίμα, η κατοικία του Κυβερνήτη μετατράπηκε σε επίκεντρο διαμαρτυριών, σύμβολο μιας εξουσίας που αμφισβητούνταν ανοιχτά, με το αποκορύφωμα των αντιδράσεων να έρχεται στις 21 Οκτωβρίου του 1931 και τα γεγονότα που έμειναν στην Ιστορία ως τα «Οκτωβριανά».
Φωτογραφία από το καμένο Κυβερνείο
Το απόγευμα εκείνης της μέρας, το πλήθος πλημμύρισε τον ασφαλτοστρωμένο δρόμο που οδηγούσε στο Κυβερνείο. Ανάμεσά τους, μια γυναίκα γύρω στα εξήντα, ύψωσε τη μαγκούρα της και με βραχή φωνή κάλεσε: «Εμπρός για την ελευθερία». Τη σκηνή αυτή διασώζει στις μαρτυρίες του ο συγγραφέας Κύπρος Χρυσάνθης, αποτυπώνοντας το πάθος των συγκεντρωμένων.
Σύμφωνα με τον τότε Κυβερνήτη, Sir Ronald Storrs, η ένταση ξέσπασε γρήγορα σε βίαιη σύγκρουση. Ξεκίνησε πετροπόλεμος, τα πλήθη έβαλαν φωτιά στα αυτοκίνητα που έσπευδαν να μεταφέρουν ενισχύσεις, ενώ φλεγόμενα ξύλα εκτοξεύονταν προς το Κυβερνείο. Μέσα σε λίγα λεπτά, οι κουρτίνες του Κυβερνείου άρπαξαν φωτιά, η οροφή παραδόθηκε στις φλόγες και το κτίριο καταστράφηκε ολοκληρωτικά.
Δείτε το σχετικό ρεπορτάζ:
Λιγότερο από έναν μήνα αργότερα, ο Storrs απευθύνθηκε στον Γραμματέα των Αποικιών ζητώντας άδεια για την ανέγερση ενός νέου, πιο επιβλητικού Κυβερνείου. Την αρχιτεκτονική μελέτη ανέλαβε τελικά ο Λονδρέζος αρχιτέκτονας Maurice Webb, παρότι αρχικά είχε προταθεί ο Austen Harrison. Η Διοίκηση, μάλιστα, απαίτησε το σχέδιο να ενσωματώνει παραδοσιακά κυπριακά στοιχεία, ώστε το νέο οικοδόμημα να φέρει τη σφραγίδα του τόπου που το φιλοξενούσε.
Γι’ αυτόν τον λόγο οργανώθηκαν επισκέψεις σε παραδοσιακά κτίρια σε ολόκληρη την Κύπρο. Από αυτά, αλλά και από τις εκκλησίες του νησιού, μελετήθηκαν και αντιγράφηκαν βυζαντινά και γοτθικά κυρίως στοιχεία, ώστε το οικοδόμημα να αντλεί έμπνευση από την ιστορική μνήμη του τόπου. Οι κίονες του ισογείου και του άνω ορόφου δημιουργήθηκαν κατ’ απομίμηση εκείνων του μεσαιωνικού Μοναστηριού της Αχειροποιήτου στη Λάπηθο, ενώ τα κιονόκρανα και οι βάσεις σχεδιάστηκαν βάσει προτύπων από την Κυθρέα, τη Λάμπουσα και τη Λευκωσία. Κι αντί για την κλασική κεραμοσκεπή σε σχήμα πυραμίδας, επελέγη η τοποθέτηση θόλου, τόσο για πρακτικούς λόγους όσο και για να προστεθεί ένα ακόμη βυζαντινό στοιχείο στην αρχιτεκτονική σύνθεση.
Ο μηχανικός του Κυβερνείου, John Hamilton
Στη νότια πλευρά του κτιρίου ξεχωρίζουν δύο παράλληλες σειρές από τέσσερις υδροχόες η καθεμιά. Η πρώτη, η χαμηλότερη, αφηγείται μέσα από τη σιωπηλή της γλυπτική τις μορφές εκείνων που μόχθησαν για να υψωθεί το Κυβερνείο. Το πρόσωπο του πρωτομάστορα Χριστόδουλου Αντώνη, του αρχισκαλιστή, του αρχιπελεκάνου, αλλά και ενός ανώνυμου εργάτη που στέκει συμβολικά για όλους όσοι έμειναν χωρίς όνομα στην Ιστορία.
Ακριβώς από πάνω, η δεύτερη σειρά, φέρει τις κεφαλές των ζώων που χρησιμοποιήθηκαν στην ανέγερση. Η καμήλα, το γαϊδούρι, το βόδι και η κατσίκα, της οποίας το τρίχωμα αξιοποιήθηκε για το σοβάτισμα του κτιρίου.
Για την κατασκευή του κτιρίου χρησιμοποιήθηκε πουρόπετρα από τον Γερόλακκο και ασβεστόλιθος από τη Λεμεσό. Στους εσωτερικούς χώρους δόθηκε προσοχή και στη χρήση ξυλείας: ευκάλυπτος, πεύκος, πλάτανος, κυπαρίσσι, καρυδιά και συκαμινιά από τα κυπριακά δάση, αλλά και ξύλα από αποικίες της Βρετανίας, όπως η Βιρμανία και ο Καναδάς.
Η κεντρική πόρτα του Κυβερνείου βασίστηκε σε πρότυπο του Μοναστηριού του Αγίου Χρυσοστόμου στον Πενταδάκτυλο. Κάθε φύλλο της αποτελείται από τουλάχιστον 288 μικρά ξύλινα κομμάτια έξι διαφορετικών δέντρων, ενωμένα χωρίς καρφιά ή βίδες για να αποφευχθεί στρέβλωση.
Ο θεμέλιος λίθος τέθηκε επίσημα στις 3 Ιουνίου 1932, στις 4:15 το απόγευμα και στο εσωτερικό του τοποθετήθηκε γυάλινη φιάλη με την κυβερνητική εφημερίδα της ημέρας, σειρά γραμματοσήμων, νομίσματα και ένα αντίτυπο της Χρονολογίας της Κυπριακής Ιστορίας του Storrs. Στην επιγραφή του λίθου αναγραφόταν ότι τέθηκε «υπό τον Sir Ronald Storrs, Κυβερνήτη και Αρχιστράτηγο, την 67η επέτειο των γενεθλίων του Βασιλέως Γεωργίου Ε΄».
Η επιγραφή αυτή, έμπνευση του Storrs, δεν άρεσε στον διάδοχό του, Sir Herbert Palmer, ο οποίος έδωσε εντολή να αφαιρεθούν τα περιεχόμενα της φιάλης και να μετατραπεί σε παγκάκι κήπου. Τελικά, ο θεμέλιος λίθος δεν τοποθετήθηκε στη θέση του εκείνο τον καιρό αλλά φυλάχθηκε σε μία αποθήκη.
Σήμερα βρίσκεται σε παρτέρι αριστερά της κεντρικής εισόδου του Προεδρικού.
Ιδιαίτερη αναφορά αξίζει στον θυρεό πάνω από την κεντρική είσοδο, τον οποίο λάξευσε ο τεχνίτης Κώστας Κασμίρης από το Καϊμακλί, με πέτρα από τον Γερόλακκο, καθοδηγούμενος από σκίτσα αλλά και τη δική του έμπνευση.
Ο σκαλιστής Κώστας Κασμίρης
Με την ολοκλήρωση των πρώτων εργασιών, το 1936 εγκαταστάθηκε στο νέο Κυβερνείο ο Sir Richard Palmer, αντικαταστάτης του Sir Reginald Stubbs.
Τρία χρόνια μετά την ανέγερση του νέου Κυβερνείου ξέσπασε ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος και τα οικονομικά προβλήματα οδήγησαν τους Άγγλους να περιορίσουν τις δαπάνες και να αναστείλουν περαιτέρω αναβαθμίσεις στο κτίριο.
Κατά τη διάρκεια του απελευθερωτικού αγώνα της ΕΟΚΑ 1955–59, το Κυβερνείο βρέθηκε ξανά στο επίκεντρο της έντασης.
Φήμες κυκλοφορούσαν ότι η ΕΟΚΑ σχεδίαζε παγίδα για τον Κυβερνήτη μέσα στο ίδιο το κτίριο. Σε μαρτυρία του, ο συνταγματάρχης Byford-Jones ανέφερε ότι είχε εντοπιστεί μια βόμβα, τυλιγμένη σε καφέ χαρτοσακούλα, η οποία εξερράγη μόλις ο Sir John Harding σηκώθηκε από το κρεβάτι του. Εκείνη την περίοδο, τα μέτρα ασφαλείας στο Κυβερνείο ενισχύθηκαν δραστικά, αντανακλώντας την κρισιμότητα της κατάστασης.
Το 1957, τον Harding διαδέχθηκε ο Sir Hugh Foot.
Ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος με τον Sir Hugh Foot, 1960
Με την ανεξαρτησία της Κύπρου, στις 16 Αυγούστου 1960, το Κυβερνείο μετονομάστηκε σε Προεδρικό Μέγαρο και, την επόμενη κιόλας ημέρα, ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος δέχθηκε εκεί τα διαπιστευτήρια των ξένων διπλωματών. Ο ίδιος επέλεξε ως γραφείο του το παλιό δωμάτιο του μπιλιάρδου, ενώ κάποια έπιπλα μεταφέρθηκαν από την Αρχιεπισκοπή.
Διάβασε ακόμα >> 65 χρόνια από την ανακήρυξη της Κυπριακής Δημοκρατίας
Το άγαλμα που φιλοξενείται απέναντι από την κεντρική είσοδο του Προεδρικού φιλοτέχνησε ο Έλληνας γλύπτης Μέμος Μακρής το 1979
Στις 15 Ιουλίου 1974, η ημέρα σημαδεύτηκε από την έκρηξη του πραξικοπήματος, με επίκεντρο το Προεδρικό Μέγαρο και στόχο την εξόντωση του Μακαρίου. Ήταν 8:20 το πρωί όταν οι πρώτοι πυροβολισμοί διαπέρασαν τη σιωπή της πόλης. Ο Μακάριος κατάφερε να διαφύγει από την πλαϊνή πόρτα της δυτικής πλευράς, ενώ η ξύλινη στέγη του Μεγάρου τυλίχθηκε στις φλόγες και καταστράφηκε ολοσχερώς.
Ακολούθησε η τουρκική εισβολή.
Μακέτα που παρουσιάζει το κτίριο μετά το πραξικόπημα
Το Τμήμα Αρχαιοτήτων προχώρησε σε αναστηλώσεις, αφήνοντας όμως ορατά τα καμένα σημεία αλλά και τα σημάδια από τους πυροβολισμούς για να θυμίζουν το έγκλημα.
Στις 7 Δεκεμβρίου 1974 ο Μακάριος επέστρεψε στη μοιρασμένη Κύπρο και τότε άρχισαν οι προσπάθειες αναστήλωσης του Προεδρικού Μεγάρου, που ανοικοδομήθηκε με οικονομική χορηγία από την Ελλάδα.
Από το 1979 το κτίριο χρησιμοποιείται ξανά ως γραφείο και κατοικία του Προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας.
Σήμερα, ο «Λόφος του Προεδρικού» παραμένει μάρτυρας της κυπριακής ιστορίας, όπου κάθε πέτρα και γλυπτό αφηγoύνται μια ιστορία αγώνων και αλλαγών.
Από τις πρώτες ταπεινές ξύλινες κατασκευές των Βρετανών Αρμοστών μέχρι το σημερινό Προεδρικό Μέγαρο, το κτίριο αντικατοπτρίζει όχι μόνο την αρχιτεκτονική εξέλιξη αλλά και τη συλλογική μνήμη του τόπου.
- Με πληροφορίες από Προεδρία Κυπριακής Δημοκρατίας / "Μνημεία και Μνήμες: Το Κυβερνείο", Ελληνική Τράπεζα, 2016
- Θερμές ευχαριστίες στην κα. Ηλιάνα Σίππη, Λειτουργό στο Προεδρικό Μέγαρο, για την πολύτιμη βοήθειά της
- Φωτογραφίες: Γιώργος Χριστοφόρου / MATTPRESS
