Στις 4 Απριλίου 1949, δώδεκα κράτη υπέγραψαν τη Συνθήκη του Βόρειου Ατλαντικού, γνωστή και ως Συνθήκη της Ουάσινγκτον, στο Departmental Auditorium της Ουάσινγκτον. Ήταν η στιγμή που γέννησε τον Οργανισμό Βορειοατλαντικού Συμφώνου (ΝΑΤΟ), έναν διακυβερνητικό στρατιωτικό οργανισμό με κύρια αποστολή την προστασία των μελών του απέναντι σε εξωτερικές απειλές, ουσιαστικά δημιουργήθηκε για να γίνει το γεωπολιτικό αντίβαρο στην Ευρώπη ενάντια στην πρώην ΕΣΣΔ.
Τα ιδρυτικά μέλη της Συμμαχίας ήταν το Βέλγιο, ο Καναδάς, η Δανία, η Γαλλία, η Ισλανδία, η Ιταλία, το Λουξεμβούργο, η Ολλανδία, η Νορβηγία, η Πορτογαλία, το Ηνωμένο Βασίλειο και οι Ηνωμένες Πολιτείες. Μέσα σε μόλις πέντε μήνες, τα κοινοβούλια των χωρών αυτών επικύρωσαν τη συνθήκη, επισημοποιώντας τη δέσμευσή τους στη νέα συμμαχία.
Ελαστικότητα στη συμμετοχή - Οι ιδιαίτερες περιπτώσεις
Αν και όλα τα μέλη του ΝΑΤΟ δεσμεύονται να συμμετέχουν τόσο στις πολιτικές όσο και στις στρατιωτικές δραστηριότητες της Συμμαχίας, υπάρχουν περιθώρια ευελιξίας ως προς τον τρόπο συμμετοχής.
Η Ισλανδία, για παράδειγμα, δεν διαθέτει ένοπλες δυνάμεις και ποτέ δεν έχει συγκροτήσει στρατό. Ωστόσο, συμμετέχει με εναλλακτικές δυνάμεις όπως ακτοφυλακή, αστυνομία, σύστημα αεράμυνας και ειρηνευτικές αποστολές. Από το 1951, διατηρεί διμερή αμυντική συμφωνία με τις Ηνωμένες Πολιτείες, ενώ από το 2008, η επιτήρηση του εναέριου χώρου της γίνεται περιοδικά από Συμμάχους του ΝΑΤΟ.
Παραβιάσθηκε και ο εναέριος χώρος της Ρουμανίας - Επιστρατεύτηκαν μαχητικά F-16
Η Γαλλία αποτελεί ένα ακόμη χαρακτηριστικό παράδειγμα διαφοροποιημένης συμμετοχής. Το 1966, ο Σαρλ ντε Γκωλ αποχώρησε από τη στρατιωτική δομή του ΝΑΤΟ, διατηρώντας την πολιτική συμμετοχή της χώρας στη Συμμαχία. Απαγόρευσε την παρουσία ξένων στρατευμάτων και πυρηνικών στο γαλλικό έδαφος, με αποτέλεσμα τη μεταφορά του αρχηγείου του ΝΑΤΟ και του SHAPE στο Βέλγιο. Το 2009, όμως, η Γαλλία επανήλθε πλήρως στη στρατιωτική δομή του Οργανισμού.
Η σταδιακή διεύρυνση της Συμμαχίας
Το 1952, η Ελλάδα και η Τουρκία προσχώρησαν επίσημα. Το 1955, εντάχθηκε η Δυτική Γερμανία και, μετά την ενοποίηση της χώρας το 1990, το ΝΑΤΟ επεκτάθηκε και στα πρώην ανατολικά κρατίδια. Η Ισπανία έγινε μέλος το 1982.
Μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, πολλές χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης εξέφρασαν ενδιαφέρον για ένταξη. Η πρώτη μεταψυχροπολεμική διεύρυνση έγινε το 1999, με την ένταξη της Τσεχίας, της Ουγγαρίας και της Πολωνίας. Το 2004, πραγματοποιήθηκε η μεγαλύτερη διεύρυνση στην ιστορία της Συμμαχίας, με την είσοδο επτά κρατών. Βουλγαρίας, Εσθονίας, Λετονίας, Λιθουανίας, Ρουμανίας, Σλοβακίας και Σλοβενίας.
Ακολούθησαν η Αλβανία και η Κροατία το 2009, το Μαυροβούνιο το 2017 και η Βόρεια Μακεδονία το 2020. Οι πιο πρόσφατες προσχωρήσεις είναι της Φινλανδίας, η οποία εντάχθηκε στις 4 Απριλίου 2023, και της Σουηδίας, που έγινε το 32ο μέλος στις 7 Μαρτίου 2024.
ΝΑΤΟ: Ενεργοποιεί την επιχείρηση «Eastern Sentry» - «Καμία άμεση απειλή» λέει αξιωματούχος
Η καρδιά της Συμμαχίας - Η αρχή της συλλογικής άμυνας
Στο επίκεντρο της ΝΑΤΟ βρίσκεται η αρχή της συλλογικής άμυνας, η οποία ενσωματώνεται στο Άρθρο 5 της συνθήκης. Πρόκειται για μια θεμελιώδη αρχή όπου αν ένα μέλος δεχθεί ένοπλη επίθεση, θεωρείται επίθεση εναντίον όλων.
Το Άρθρο 5 καθορίζει ότι τα κράτη-μέλη θα συνδράμουν το κράτος που δέχτηκε επίθεση με όλα τα απαραίτητα μέσα, συμπεριλαμβανομένης της στρατιωτικής δράσης, για την αποκατάσταση και διατήρηση της ασφάλειας στην περιοχή της Βορειοατλαντικής Συμμαχίας. Το Άρθρο 6 της Συνθήκης ορίζει με σαφήνεια τι συνιστά «ένοπλη επίθεση», εντάσσοντας σε αυτήν όχι μόνο επιθέσεις σε εδάφη αλλά και σε ναυτικές και αεροπορικές δυνάμεις.
Κάθε χώρα έχει το δικαίωμα να επιλέξει με ποιον τρόπο θα συμβάλει στη συλλογική άμυνα. Η συνδρομή μπορεί να είναι στρατιωτική, οικονομική ή υλικοτεχνική και βασίζεται στους διαθέσιμους πόρους κάθε κράτους.
Ο Πολωνός πρωθυπουργός Ντόναλντ Τουσκ, μετά τις παραβιάσεις ρωσικών UAVs τη περασμένη βδομάδα, ζήτησε την ενεργοποίηση του Άρθρου 4 του ΝΑΤΟ, που προβλέπει τη συνεννόηση όλων των μελών της Συμμαχίας σε περίπτωση που κάποιο από αυτά πιστεύει ότι απειλείται η εδαφική του ακεραιότητα, η πολιτική του ανεξαρτησία ή η ασφάλειά του.
Οι ΗΠΑ εγκρίνουν την πώληση 400 και πλέον πυραύλων αέρος-αέρος στη Φινλανδία
Σύμφωνα με τα αρχεία του ΝΑΤΟ, έχει γίνει επίκληση στο Άρθρο 4 μόνο επτά φορές από την ίδρυση του ΝΑΤΟ το 1949 και τελευταία φορά το 2022, αμέσως μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία.
Η μοναδική επίκληση του Άρθρου 5: Οι επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου
Η μόνη φορά που ενεργοποιήθηκε το Άρθρο 5 στην ιστορία του ΝΑΤΟ ήταν μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001 στις Ηνωμένες Πολιτείες. Λιγότερο από 24 ώρες μετά, το ΝΑΤΟ προχώρησε στην επίσημη επίκληση της αρχής της συλλογικής άμυνας.
Το Βορειοατλαντικό Συμβούλιο αποφάσισε να αναγνωρίσει την επίθεση ως πράξη εξωτερικής προέλευσης, κάτι που επιβεβαιώθηκε επίσημα στις 2 Οκτωβρίου 2001. Στις 4 Οκτωβρίου, εγκρίθηκαν οκτώ μέτρα υποστήριξης προς τις ΗΠΑ, με σημαντικότερα την επιχείρηση Eagle Assist, την πρώτη αντιτρομοκρατική επιχείρηση του ΝΑΤΟ, και την επιχείρηση Active Endeavour, για την επιτήρηση της Ανατολικής Μεσογείου.
Παρά το γεγονός ότι το Άρθρο 5 ενεργοποιήθηκε μόνο μία φορά, η Συμμαχία έχει λάβει επανειλημμένα μέτρα συλλογικής άμυνας. Κατά τη διάρκεια της κρίσης στον Κόλπο το 1991, όπως και το 2003 και το 2012, το ΝΑΤΟ ανέπτυξε πυραύλους Patriot στην Τουρκία. Μετά την προσάρτηση της Κριμαίας από τη Ρωσία το 2014 και τις επιθέσεις του ISIS, η Συμμαχία αύξησε την παρουσία της στην Ανατολική Ευρώπη, ενώ δημιούργησε και Δύναμη Ταχείας Αντίδρασης (NRF).
Το 2016, ο κυβερνοχώρος αναγνωρίστηκε ως επιχειρησιακός τομέας, ενώ το 2019 προστέθηκε και το διάστημα, διευρύνοντας τις δυνατότητες της Συμμαχίας στην αντιμετώπιση νέων απειλών.
Ρούτε: Δεν αποφασίζει η Ρωσία αν οι Δυτικοί θα στείλουν στρατιώτες στην Ουκρανία
Ο πόλεμος στην Ουκρανία και οι νέες στρατηγικές
Μετά την πλήρους κλίμακας εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία το 2022, το ΝΑΤΟ προχώρησε σε νέα μέτρα αποτροπής. Για πρώτη φορά ενεργοποιήθηκε η Δύναμη Ταχείας Αντίδρασης σε ρόλο αποτροπής, ενώ ενισχύθηκε η στρατιωτική παρουσία στην Ανατολική Ευρώπη, σε χώρες όπως η Βουλγαρία, η Ρουμανία, η Ουγγαρία και η Σλοβακία.
Το ΝΑΤΟ αναβάθμισε τις μάχιμες ομάδες σε επίπεδο ταξιαρχίας και υιοθέτησε νέο Στρατηγικό Δόγμα το 2022, στο οποίο η Ρωσία χαρακτηρίζεται πλέον «η σημαντικότερη και άμεση απειλή» για την ασφάλεια των Συμμάχων.
Η συλλογική άμυνα του ΝΑΤΟ δεν ενεργοποιείται μόνο σε συνθήκες κρίσης. Η Συμμαχία διαθέτει μόνιμες ναυτικές δυνάμεις, σύστημα αεράμυνας και αντιπυραυλικής προστασίας, ενώ πραγματοποιούνται αποστολές εναέριας επιτήρησης 24 ώρες το 24ωρο, 365 ημέρες τον χρόνο. Αυτές οι επιχειρήσεις εξασφαλίζουν τη συνεχή επιτήρηση του εναέριου χώρου, κυρίως για κράτη-μέλη που δεν διαθέτουν δικά τους μαχητικά αεροσκάφη.
