Πριν από κάποιες εβδομάδες ενώ ανέβαινα προς το Τρόοδος για οδοιπορικό, έκανα στάση λίγα μέτρα πιο πάνω από τη διασταύρωση του Καρβουνά για ξεκούραση. Εκεί κατά την παραμονή μου και την εξερεύνηση του χώρου, είδα στο βάθος ένα κοιμητήριο στη μέση του δάσους, πολύ μικρό και σχετικά παρατημένο στο χρόνο.
Στην αρχή του μονοπατιού δεσπόζει μία πινακίδα στην οποία αναγράφεται το ιστορικό υπόβαθρο του κοιμητηρίου. Πρόκειται για το κοιμητήριο το οποίο δημιουργήθηκε για να θάβονται οι άνθρωποι που έχαναν τη ζωή τους από τη νόσο της φυματίωσης. Η τοποθεσία δεν ήταν σίγουρα τυχαία. Τότε επρόκειτο για μία απομονωμένη περιοχή και όπως και σήμερα ήταν στο κέντρο του δάσους. Εκεί ήταν η τελευταία κατοικία αρκετών θανόντων από φυματίωση, οι οποίοι έφευγαν με τη συνοδεία ενός πάτερ, μόνοι τους ως "χτικιά".
Το ant1live θέλοντας να μάθει περισσότερα για το κεφάλαιο της φυματίωσης στη σύγχρονη Ιστορία της Κύπρου, επικοινώνησε με τον υγιεινολόγο - επιδημιολόγο Μιχάλη Βονιάτη, ο οποίος ασχολήθηκε εκτενώς με το θέμα ενώ ήταν και Διευθυντής του Νοσοκομείου Κυπερούντας την περίοδο 1977-80. Το Νοσοκομείο Κυπερούντας είναι η μετεξέλιξη του Σανατόριου, που ανεγέρθη με σκοπό την αντιμετώπιση της κρίσης της φυματίωσης.
Το στίγμα του "χτικιού"
Ο στιγματισμός ενός ατόμου που νοσεί από κάποια λοίμωξη, δεν θεωρείται δεδομένος στις μέρες μας. Και αυτό είναι ένα θετικό σημάδι αφού στο παρελθόν, μπορούμε να πούμε στο πρόσφατο παρελθόν, ο στιγματισμός ενός ανθρώπου που ήταν φορέας μίας νόσου ήταν κάτι το σίγουρο, ότι θα τον περιβάλλει τόσο κατά τη διάρκεια της νόσησης όσο και στη μετέπειτα ζωή του αφού ξεπερνούσε αυτή την περιπέτεια.
Δικαιολογημένα μπορεί να πει κάποιος, μη γνωρίζοντας τις παρενέργειες των ασθενειών. Ο κόσμος θεωρούσε ότι ο καλύτερος τρόπος να προφυλαχθεί, ήταν η ολική απομάκρυνση των ασθενών από τη ζωή του, ακόμα κι αν αυτοί ήταν συγγενείς, παιδιά ή και γονείς. Ακόμα και μέχρι το θάνατο όσων δεν κατάφερναν να ξεπεράσουν τη νόσο, θεωρούνταν "χτικιά" και θάβονταν μόνοι τους, πολλοί ακόμα και με διαφορετικό όνομα.
Όσον αφορά το στίγμα που κουβαλούσαν τότε οι φυματικοί, ήταν αρκετά μεγάλο.
Εξιστορώντας την περίπτωση μίας νεαρής ασθενή ο κ. Βονιάτης, "είχε πάθει τόσο σοκ και τόση απομόνωση που δεν μίλησε ποτέ σε κανένα και πέθανε και θάφτηκε μη επικοινωνώντας κανείς μαζί της. Αυτό ήταν το στίγμα. Θεωρούνταν οι φυματικοί ως "χτικιά". Πολλές οικογένειες αντιμετώπιζαν έτσι τους φυματικούς συγγενείς τους. Μέχρι τη δεκαετία του ’60 πολλοί ασθενείς που πέθαιναν από φυματίωση, θάβονταν στο κοιμητήριο Καρβουνά. Έχει εκεί 6 σταυρούς, ωστόσο μάλλον υπάρχουν άλλα 30 άτομα θαμμένα εκεί". Ένα ακόμα παράδειγμα του στιγματισμού μέχρι και τον θάνατο των φυματικών είναι η περίπτωση σταυρού στο κοιμητήριο, στον οποίο αναγράφεται το όνομα "ΤΙΤΟΣ", ένα προσωνύμιο το οποίο δεν απευθύνεται στο πραγματικό όνομα του θανόντα αλλά το έγραψαν έτσι ώστε να μην στιγματιστεί η οικογένεια μετέπειτα.
Ο κ. Βονιάτης αναφέρθηκε ακόμα και στην περίπτωση ενός ατόμου το οποίο κατάφερνε να ξεπεράσει τη νόσο: "Ήταν δύσκολο να βρει δουλειά και να αποκατασταθεί στην κοινωνία, αυτό ήταν πραγματικότητα. Αυτό επικράτησε μέχρι τη δεκαετία του ’50. Μετά το στίγμα εξαφανίστηκε".
Για τους σκοπούς του συγκεκριμένου ρεπορτάζ ήρθαμε σε επαφή και με τον Κοινοτάρχη Κυπερούντας Μιχάλη Χατζημιχαήλ, ο οποίος μας μίλησε και αυτός για τη δική του εμπειρία αν και νεαρός τότε: "Ο αποκλεισμός τότε ήταν εμφανής. Τα αυτοκίνητα που έπρεπε να περάσουν από το Σανατόριο, πήγαιναν από τον απέναντι δρόμο λόγω του φόβου που υπήρχε για τη μετάδοση του ιού. Κανένας δεν ήθελε να πιάσει δουλειά στο νοσοκομείο μέχρι που δόθηκαν κίνητρα σε γιατρούς, νοσηλευτές και εργάτες για να δουλέψουν εκεί. Ακόμα και στις κηδείες τους οι φυματικοί, θάβονταν μόνοι τους, μόνο με ένα ιερέα και ένα νοσοκόμο, μη γνωρίζοντας κανείς που βρίσκεται το κοιμητήριο".
Ιστορικό αποτύπωμα
Αυτό γινόταν κατά την κρίση της νόσου της φυματίωσης τον περασμένο αιώνα στην Κύπρο. Η φυματίωση στην Κύπρο υπήρχε ήδη από τον 4ο αιώνα μ.Χ., σύμφωνα με ιστορικά στοιχεία, όπως ανέφερε ο κ. Βονιάτης.
Τα περιστατικά ξεκίνησαν να καταγράφονται κατά την περίοδο της Αγγλοκρατίας, δηλαδή μετά το 1878. Ιδιαίτερη έξαρση κρουσμάτων παρουσιάστηκε κατά τη δεκαετία του 1930. Οπότε το 1936, έγινε μία επίσκοπηση από έναν Άγγλο γιατρό ο οποίος, παρακολουθώντας την κατάσταση στην Κύπρο για ένα χρόνο, παρατήρησε ότι η φυματίωση στην Κύπρο ήταν σε έξαρση.
Με βάση τη μελέτη αυτή, όπως μας είπε ο κ. Βονιάτης, έγιναν οι απαραίτητες ενέργειες ώστε να δημιουργηθεί ειδική υπηρεσία για τη φυματίωση από τους Άγγλους ενώ το 1942 ολοκληρώθηκε και το Σανατόριο Κυπερούντας.
Όσον αφορά στα συμπτώματα της πνευμονικής φυματίωσης, αυτής που προσβάλλει τους πνεύμονες και αποτελείται από ψηλό πυρετό, ρίγη, νυχτερινές εφιδρώσεις και έντονο βήχα, ο κ. Βονιάτης μας δήλωσε ότι "Αν είχαμε ένα άτομο τις δεκαετίες του ’30, ’40 και ’50, που είχε έντονο βήχα για περισσότερες από 3 εβδομάδες, η πρώτη διάγνωση θα ήταν η φυματίωση. Επίσης ένα σύμπτωμα ήταν η αιμόπτυση".
Για να τονίσει την σοβαρότητα της κατάστασης τότε στην Κύπρο, ο κ. Βονιάτης παρέθεσε ότι το 40% των ασθενών, προτού αρχίσουν τις βασικές θεραπείες, έχαναν τη μάχη με τη νόσο. Στην Κύπρο, κατά την έξαρση του ιού είχαμε γύρω στα 300, κατά μέσο όρο, περιστατικά τον χρόνο. Αργότερα έπεσαν σε πολύ πιο χαμηλά επίπεδα.
"Η φυματίωση τότε θέριζε. Ήταν πολύ υψηλό ποσοστό, γι’ αυτό το λόγο υπήρχε και μεγάλο στίγμα. Δηλαδή δεν ήθελε κανένας να έρθει σε επαφή με φυματικούς", ανέφερε χαρακτηριστικά.
Οι θεραπείες κατά την έξαρση του ιού
Συνεχίζοντας όσον αφορά τις πρώτες θεραπείες, ο κ. Βονιάτης είπε ότι το 1943 ήρθε στην Κύπρο ο γιατρός Τσαρλς Μπέβαν και "άρχισε να κάνει τις πρώτες θεραπείες σύμπτυξης των πνευμόνων (collapse therapy). Η θεραπεία αυτή γινόταν γιατί η φυματίωση στους πνεύμονες πάει κυρίως στις κορυφές. Έβαζαν ειδικά πλαστικά μέσα στους πνεύμονες και έκλειναν την περιοχή που είχε φυματίωση έτσι ώστε να μην αναπνέει ο ασθενής το μικρόβιο. Κάπως έτσι γινόταν η θεραπεία τη δεκαετία του ’40. Δεν υπήρχαν ακόμα φάρμακα αποτελεσματικά."
Ο Κύπριος γιατρός Τάκης Ευαγγελίδης ξεκίνησε από πιο νωρίς μία άλλου είδους θεραπεία, η οποία ήταν ο τεχνητός πνευμοθώρακας και συνδυαζόταν με τη θεραπεία τους Τσαρλς Μπέβαν. "Ακόμα και μέσα στον πόλεμο, είχε φορητή συσκευή τεχνητού πνευμοθώρακα και πήγαινε με το ποδήλατό του στα σπίτια και έκανε θεραπείες" είπε ο κ. Βονιάτης αναφερόμενος στις θεραπείες Μπέβαν και Ευαγγελίδη.
Από τις αρχές της δεκαετίας του ’50 άρχισε η εφαρμογή θεραπείας με αντιβιοτικά, η οποία ήταν αποτελεσματική και έτσι άρχισε κι η μείωση των περιστατικών.
Το Σανατόριο που εξυπηρετούσε τη νοσηλεία των φυματικών, χτίστηκε στην Κυπερούντα. Οι λόγοι που δημιουργήθηκε το Σανατόριο στη Κυπερούντα, είναι κλιματολογικοί: Ξηρό κλίμα και ήπιες συνθήκες. "Κάτω στη Λευκωσία προϋπήρχε το Σανατόριο Αθαλάσσας, το οποίο όμως αναλάμβανε βαριά περιστατικά και δεν είχε τα μέσα να κάνει καλές θεραπείες. Ούτε ακτινολογικό κέντρο, ούτε χειρουργείο", τόνισε ο κ. Βονιάτης.
Επιπρόσθετα, "λόγω του 25ου Ιοβιδέου, του Γεωργίου Β’, δωρήθηκαν 10 χιλιάδες λίρες τότε, για να κτιστεί Σανατόριο στην Κύπρο και συνέβαλαν κι οι Κύπριοι μέσω των δήμων και άλλων εισφορών με άλλες 10 χιλιάδες λίρες και κτίστηκε για αυτό το σκοπό".
Για την εποχή που αποφασίστηκε η ανέγερση του Σανατορίου στην κοινότητα της Κυπερούντας μάς μίλησε επίσης κι ο Κοινοτάρχης Κυπερούντας Μιχάλης Χατζημιχαήλ: "Οι κάτοικοι όταν έμαθαν για το χτίσιμο του νοσοκομείου στην Κυπερούντα, αντέδρασαν έντονα, με τον τότε κοινοτάρχη να παραμένει για καιρό εξόριστος. Παρ’ όλα αυτά όπως φαίνεται στην πορεία, το Νοσοκομείο Τροόδους αποτελεί μέχρι σήμερα ευλογία". Κάτι για το οποίο πλέον συμφωνούν όλοι οι κάτοικοι της περιοχής.
Η φυματίωση σήμερα
Ο κ. Βονιάτης ερωτηθείς για τη σημερινή κατάσταση της φυματίωσης καθώς και για τον χαρακτήρα της νόσου μάς είπε πως "Η φυματίωση είναι μεταδοτική νόσος, αλλά ουσιαστικά δεν μολύνονται όλοι όσοι εκτίθενται στο μικρόβιο. Μόνο ένα 30% μπορεί να μολυνθεί και από εκεί και πέρα, μόνο ένα 10% θα αναπτύξει φυματίωση. Οι υπόλοιποι θα μείνουν σε λανθάνουσα κατάσταση και μπορεί αργότερα στη ζωή τους να αναπτύξουν φυματίωση. Αν δεν αναπτύξουν μέσα στα πρώτα δύο χρόνια, μπορεί και να μην αναπτύξουν ποτέ κι επίσης αυτοί που αναπτύσσουν εύκολα φυματίωση είναι αυτοί οι οποίοι έχουν προσβληθεί και από τον HIV-AIDS".
Σήμερα καταγράφονται ακόμα περιστατικά, τα οποία απολαμβάνουν πλήρους θεραπείας και αποθεραπεύονται. "Από αυτά το 85% είναι αλλοδαποί κι αυτό επειδή η φυματίωση έχει μια ιδιορρυθμία. Μπορεί ένα άτομο να μολυνθεί και να μείνει μέσα του το μικρόβιο, χωρίς να του δημιουργήσει κανένα πρόβλημα απολύτως, χωρίς κανένα σύμπτωμα, ενώ δεν φαίνεται το μικρόβιο στις ακτινογραφίες. Αυτά τα άτομα έρχονται στην Κύπρο ως μη φυματικοί, μπορεί να πάθουν άλλη πνευμονική λοίμωξη και να αναπτύξουν φυματίωση στην Κύπρο κι έπειτα να θεραπευτούν στη χώρα μας. Δεν πρόκειται για μικρής διάρκειας θεραπεία, καθώς είναι θεραπεία έξι μηνών, γι’ αυτό δυστυχώς πολλοί φεύγουν από την Κύπρο χωρίς να θεραπευτούν. Ωστόσο, στις μέρες μας πρόκειται για μία 100% θεραπεύσιμη νόσο", ανέφερε καταληκτικά ο κ. Βονιάτης.
