Καθώς περπατούσα στους δρόμους της Λευκωσίας, ήξερα ότι η περιήγησή μου στο Παγκύπριο Γυμνάσιο θα άξιζε τον κόπο καθώς θα με ταξίδευε πίσω σε άλλες εποχές. Μια περιοχή στο κέντρο της πρωτεύουσας, με ιστορία εκατοντάδων ετών, που παρ’ όλα αυτά παραμένει «κρυμμένη» και περιμένει από τους διαβάτες να την ανακαλύψουν.
Η ιστορία αυτού του χώρου είναι πλούσια γι’ αυτό και είχα μεγάλες προσδοκίες για αυτό που θα αντίκριζα. Εκεί, συναντήθηκα με τον Έφορο Μουσείων του Παγκυπρίου Γυμνασίου, κ. Μιχάλη Φαντάρο, ο οποίος με μεγάλη προσοχή ξεκίνησε να με καθοδηγεί στους χώρους που έγραψαν Ιστορία.
Το Παγκύπριο δεν είναι απλώς ένα σχολείο, είναι ένας τόπος όπου οι γενιές των Κυπρίων αναπνέουν την ίδια την ιστορία του τόπου μας
Η περιήγηση ξεκίνησε από την επονομαζόμενη Κρύπτη των Φιλικών, οι οποία με ταξίδεψε πίσω στο μακρινό παρελθόν, τότε που, πριν από εφτά περίπου αιώνες, η Κύπρος βρισκόταν υπό την φράγκικη εντολή.
Ο Μιχάλης Φαντάρος εξηγεί με ενθουσιασμό ότι οι Βενεδικτίνοι μοναχοί κατασκεύασαν τον υπόγειο καμαροσκεπή θάλαμο που, σύμφωνα με τους μεσαιωνολόγους, χρησίμευε μάλλον ως οιναποθήκη ενός μοναστηριού.
Με το πέρασμα των χρόνων, και συγκεκριμένα προς το τέλος της Φραγκοκρατίας, ο χώρος πέρασε στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Κύπρου και το 1720, ο Αρχιεπίσκοπος εγκαταστάθηκε στο Παλιό Αρχιεπισκοπικό Μέγαρο, δίπλα στον χώρο του Παγκυπρίου.
Η ιστορία όμως της Κρύπτης δεν τελειώνει εκεί. Μεταφερόμαστε στον 19ο αιώνα, όταν, το 1808, ο μοναχός Ιωαννίκιος δώρισε την οικία του για την ίδρυση σχολείου. Μια πράξη γεμάτη αγάπη για την πατρίδα και την εκπαίδευση, καθώς στην αρχή του Πρακτικού που διασώζεται, αναφέρεται ότι η παιδεία είναι το «ευκταιότερον εις κτήσιν και τιμιώτερον ή των γραμμάτων μάθησις».
Έτσι συνέχισε να διδάσκεται ο ελληνικός λόγος στους νέους της Κύπρου, πάνω από την Κρύπτη, οι οποίοι μάλλον δεν γνώριζαν για το υπόγειο χώρο κάτω από τα πόδια τους. Η συνέχεια αυτής της προσφοράς ήρθε το 1812, με την ίδρυση της «Ελληνικής Σχολής» από τον Εθνομάρτυρα Αρχιεπίσκοπο Κυπριανό, η οποία, το 1893 εξελίχθηκε στο Παγκύπριο Γυμνάσιο.
Στόχος του Αρχιεπίσκοπου Κυπριανού ήταν οι νέοι της Κύπρου να «γίνονται άντρες θεοσεβείς, φιλέμποροι και δίκαιοι». Όλα αυτά σχηματίζουν τα όνειρα μιας Σχολής που πατούσε σε «δύο πόδια»: Το ένα στην κλασσική ελληνική γραμματεία και το άλλο στη χριστιανική παιδεία.
Η ατμόσφαιρα γύρω από αυτές την Κρύπτη και την ιστορία τους είναι γεμάτη μυστήριο, ενώ σκέφτομαι τις μέρες του 1821, όταν οι «κρυφοί ανέμοι» του Αγώνα για την Ελευθερία άρχισαν να φυσούν στο νησί.
Μέλη της Φιλικής Εταιρείας όπως ο Δημήτριος Ίππατρος και άλλοι, επισκέφθηκαν τον Αρχιεπίσκοπο Κυπριανό και μυήθηκαν στην Εταιρεία.
Το υπόγειο, που πλέον είναι γνωστό ως «Κρύπτη των Φιλικών», αποτέλεσε έναν από τους πιο ιερούς χώρους του Παγκυπρίου Γυμνασίου, σημείο συνάντησης για τους αγωνιστές της ελευθερίας
Επί τούτου διασώζονται δύο επιστολές: Η μία με ημερομηνία 8 Οκτωβρίου 1820. Πρόκειται για την επόμενη μέρα της λήξης του συνεδρίου στο Ισμαήλιο όπου αποφασίστηκε το σχέδιο δράσης της Φιλικής Εταιρείας.
Αν και είχε αποφασιστεί ότι η Κύπρος θα βοηθήσει με διάφορους τρόπους και κυρίως με υλική βοήθεια αλλά δε θα υπήρχε επαναστατική δράση, ο Αλέξανδρος Υψηλάντης ενημερώνει τον Αρχιεπίσκοπο Κυπριανό.
Στην επιστολή αναφέρει «η έναρξη του σχολείου εγγίζει».
Ο χώρος συμβολίζει το «μερτικό» της Κύπρου κατά τους Αγώνες του Έθνους στην Ελληνική Επανάσταση
Η ιστορία συνεχίζει να ζει στις πέτρες της Κρύπτης, και το βλέπω καθαρά καθώς πλησιάζω την αναμνηστική πλάκα όπου το 1954 έγιναν τα αποκαλυπτήρια της πλάκας από τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο τη συμβολική ημερομηνία της 9ης Ιουλίου. Ένα χρόνο πριν το ξέσπασμα του Εθνικοαπελευθερωτικού Αγώνα της ΕΟΚΑ.
Πάνω από την πλάκα σήμερα βρίσκεται και η εικόνα του Αρχιεπισκόπου Κυπριανού, έργο του ζωγράφου Ανδρέα Χρυσοχού. Ανάμεσα στους τοίχους, η ιστορία αναστενάζει και η μνήμη παραμένει ζωντανή.
Καθώς περιηγούμαι στη συνέχεια στα Μουσεία του Παγκυπρίου Γυμνασίου, ο Μιχάλης Φαντάρος με καθοδηγεί στις διαφορετικές συλλογές που φιλοξενούνται εκεί. Το μουσείο στεγάζεται σε έναν νέο χώρο, δίπλα στο σχολείο, και αποτυπώνει την ιστορία του Παγκυπρίου, από την ίδρυσή του έως τη σημασία του στην κυπριακή κοινωνία.
Ο χώρος έχει συντηρηθεί και αποκατασταθεί κατάλληλα δημιουργώντας το σύμπλεγμα που λέγεται Μουσεία Παγκυπρίου Γυμνασίου
Οι συλλογές που βρίσκονται τώρα στα Μουσεία συγκροτήθηκαν κατά τα πολλά χρόνια λειτουργίας του Σχολείου είτε ως δωρεές, είτε ως αγορές που έγιναν όταν Γυμνασιάρχης του Παγκυπρίου ήταν ο Κωνσταντίνος Σπυριδάκις, με σκοπό την χρήση τους ως εποπτικό μέσο στη διδασκαλία.
Μέρος των συλλογών φιλοξενήθηκε σε κατάλληλα διαμορφωμένο χώρο σε αίθουσα της σχολικής βιβλιοθήκης, μέχρι που τα γεγονότα του καλοκαιριού του 1974 οδήγησαν στο να διάσπαρτούν στα κατοπινά χρόνια σε διάφορα μέρη του σχολείου.
Εκεί οι επισκέπτες θα δουν τη Συλλογή Ιστορίας του Σχολείου, την Αρχαιολογική και Νομισματική Συλλογή, τη συλλογή παλαιών χαρτών, τη συλλογή παλιών Οθωμανικών όπλων καθώς και τις Πινακοθήκες που φιλοξενούν έργα μεγάλων Κυπρίων ζωγράφων που υπηρέτησαν στο σχολείο ως καθηγητές ή μαθητές.
Ξεχωριστό κομμάτι των Μουσείων αποτελούν τα «πειστικά» αποδεικτικά της προσφοράς του σχολείου στους Εθνικούς Αγώνες. Από τη γιορτή της σημαίας, στους εράνους υπέρ της Εθνικής Άμυνας, σε κρίσιμες στιγμές στην ελληνική ιστορία, με προμετωπίδα τον Εθνικοαπελευθερωτικό Αγώνα της ΕΟΚΑ.
Καμάρι για το σχολείο αποτελεί το κλείσιμό του, κατόπιν διατάγματος του Κυβερνήτη το 1956 μαζί με τη φυλάκιση καθηγητών και μαθητών.
Ένα από τα πιο εντυπωσιακά εκθέματα είναι το μοναδικό στην Κύπρο ανάγλυφο του «Ευλογών Χριστού», που με το μέγεθός του προκαλεί δέος. Πρόκειται για ένα σπάνιο έργο τέχνης, καθώς η γλυπτική του Φράγκικου Μεσαίωνα στην Κύπρο έχει καταστραφεί.
Οι εικόνες που κατέγραψε ο φακός του Τάσου Δημητριάδη, κινηματογραφιστή στον ΑΝΤ1, προσφέρουν μια μοναδική οπτική γωνία στην ιστορία και την κληρονομιά του Παγκυπρίου.
Ο τρίτος χώρος, που ολοκλήρωσε την περιήγησή μου στους ιστορικούς χώρους του Παγκυπρίου Γυμνασίου είναι η Σεβέρειος Βιβλιοθήκη.
Η βιβλιοθήκη άρχισε τη λειτουργία της το 1812, με την έναρξη της λειτουργίας της Ελληνικής Σχολής.
Το 1927 ιδρύθηκε νέα βιβλιοθήκη από το γυμνασιάρχη Ιωάννη Ιωαννίδη και εμπλουτίστηκε με συνδρομές των μαθητών και δωρεές των πολιτών. Παράλληλα με τη βιβλιοθήκη Αρρένων, απέκτησε βιβλιοθήκη και το Παρθεναγωγείο Φανερωμένης.
Σταθμό στην κτιριακή εξέλιξη της βιβλιοθήκης του Παγκυπρίου Γυμνασίου αποτελεί η δωρεά των £3000 από το μεγάλο ευεργέτη του σχολείου Δημοσθένη Σεβέρη, με την ευκαιρία της πεντηκονταετηρίδας, το 1943, με στόχο την ίδρυση ιδιαίτερου κτιρίου βιβλιοθήκης. Το ποσό αυτό αυξήθηκε σύντομα στις £5000 από τον ίδιο δωρητή.
Με την έναρξη του Εθνικοαπελευθερωτικού Αγώνα της ΕΟΚΑ, η βιβλιοθήκη δε λειτούργησε για τους μαθητές. Η παρουσία της μαθητιώσας νεολαίας του Παγκυπρίου Γυμνασίου, στον τιτάνιο αγώνα του λαού, ήταν δυναμική και πολύπλευρη.
Στο σχολικό χώρο, στις τάξεις, στις κοινές συγκεντρώσεις, στις θεατρικές παραστάσεις και στις εθνικές γιορτές, το πνεύμα ανδρώνεται και γιγαντώνεται το φρόνημα. Κι όταν σήμανε η ώρα, η θεωρία έγινε πράξη στο πεδίο της τιμής του καθήκοντος.
Οι μαθητές του Παγκυπρίου Γυμνασίου, όπως και όλοι οι μαθητές της Κύπρου, δίνουν αυθόρμητα το παρόν τους. Στο άνθος της ηλικίας τους, τότε, που ζούσαν πιο πολύ στο όνειρο της ζωής τους, ανταποκρίνονται στο κάλεσμα της πατρίδας.
Αποκορύφωμα της όλης δραστηριότητας του Παγκυπρίου Γυμνασίου υπήρξε η δυναμική αναμέτρηση με τους Άγγλους και Τούρκους επικουρικούς στη Σεβέρειο Βιβλιοθήκη στις 27 Ιανουαρίου 1956, με τη συμμετοχή και μαθητών άλλων σχολείων της Λευκωσίας.
Οι μαθητές είχαν κουβαλήσει από την προηγούμενη μέρα στη στέγη της Βιβλιοθήκης πέτρες, ξύλα από ράφια που έσπασαν, μπουκάλια, κεραμίδια κ.ά.
27 Ιανουαρίου 1956. Οι μαθητές στήνουν οδοφράγματα και οχυρώνονται στη στέγη της Σεβερείου Βιβλιοθήκης. Με την άφιξη Άγγλων στρατιωτών και Τούρκων επικουρικών, η μάχη αρχίζει.
Η αντίδραση της αποικιοκρατικής κυβέρνησης ενάντια στις πολύπλευρες δραστηριότητες του σχολείου ήταν άμεση και μάλιστα την επομένη μέρα εκδόθηκε διάταγμα για τη διαγραφή του Παγκυπρίου Γυμνασίου «εκ του Μητρώου των Σχολών Μέσης Παιδείας»
Η περιήγησή μου ολοκληρώνεται με την αίσθηση πως το Παγκύπριο Γυμνάσιο δεν είναι απλώς ένα σχολείο, αλλά ένας ζωντανός χώρος μνήμης και πολιτισμού, ένας χώρος που συνδέει το παρελθόν με το παρόν και μας υπενθυμίζει τη σημασία της εκπαίδευσης αλλά και την ιστορία του τόπου μας.
