20 Ιουλίου, επέτειος της μαύρης ημέρας που το ποδοβολητό των βαρβάρων έφτασε στην Κύπρο. Τις μέρες, που οι Έλληνες Χριστιανοί της Κύπρου εκκλησιάζονταν στους ιστορικούς ιερούς ναούς των κατεχόμενων εδαφών μας. Τις μέρες, που εκκλησίες και μοναστήρια κοσμούσαν τις τουρκοκρατούμενες σήμερα περιοχές μας με την σπάνια αρχιτεκτονική και την υψηλή αισθητική τους. Τίποτα δεν είναι πια όμοιο...
Περνώντας τα οδοφράγματα έρχεσαι αντιμέτωπος με τη σύγχρονη σκληρή πραγματικότητα. Στο διάβα σου συναντάς τεράστια τζαμιά, ίσα με το θράσος του κατακτητή. Τζαμιά, που ουδεμία σχέση έχουν με τον χαρακτήρα της θρησκευτικής και λαϊκής αρχιτεκτονικής της κατεχόμενης Κύπρου, πριν από το 1974. Τεμένη αραβικής προέλευσης, επιχορηγημένα από την Τουρκία και τη Σαουδική Αραβία.
Και στους απέναντι δρόμους, βεβηλωμένες εκκλησίες που μετατράπηκαν σε τζαμιά, άλλες που έγιναν στάβλοι, γυμναστήρια, «πολιτιστικά κέντρα», όπως τα αποκαλούν οι Τούρκοι.
Θρηνούν οι απανταχού Χριστιανοί, μαζί τους και η νήσος των Αγίων....
Χριστόδουλος Χατζηχριστοδούλου - Βυζαντινολόγος
«Συλήθηκαν όλες οι εκκλησίες των κατεχομένων, είναι πέραν των 800 ακόμα και ερείπια ναών που υπήρχαν, και αυτά είχαν καταλεηλατηθεί από αρχαιοκάπηλους τα χρόνια που ακολούθησαν, και δυο τρεις είναι οι ναοί που δεν καταστράφηκαν, στη Μόρφου, στην Κερύνεια, η Μονή του Αποστόλου Ανδρέα, 1-2 ναοί στο Ριζοκάρπασο όπου μένουν ακόμα εγκλωβισμένοι και 1-2 ναοί στα χωριά των Μαρωνιτών, ο Άγιος Γεώργιος και ο Τίμιος Σταυρός. Αυτό έρχεται σε αντίθεση και με το ίδιο το κοράνι. Στο κοράνι αναγράφεται ένας σεβασμός στο Χριστό και τη Θεοτόκο. Με το να καταστρέφεις ναούς, μνημεία, εικόνες τοιχογραφίες, που αναφέρονται στα ιερά πρόσωπα που αναφέρονται μέσα στο κοράνι, είναι μεγάλη προσβολή.»
Ο Αττίλας έκανε αρχή με την εκκλησία της Γλυκιώτισσας στην Κερύνεια. Αφού αφαίρεσε από το ναό οτιδήποτε θύμιζε Χριστιανισμό, τον μετέτρεψε σε τέμενος.
Ακολούθησε η Μονή της Παναγίας της Αυγασίδας πλησίον του χωριού Περιστερωνοπηγή της Αμμοχώστου, ως αντίποινα για τις αποτρόπαιες δολοφονίες Τουρκοκυπρίων στα χωριά Αλόα, Μαράθα και Σανταλάρης, από Ελληνοκύπριους, στις 14 Αυγούστου 1974.
Και αφού ο Αττίλας εδραίωσε την κατοχή του στο βόρειο τμήμα του νησιού, αδίστακτοι αρχαιοκάπηλοι όπως ο Αϊντίν Ντικμέν, άρπαξαν εικόνες, ιερά κειμήλια ακόμη και τοιχογραφίες από τις εκκλησίες μας και παριστάνοντας τους εμπόρους τέχνης, έβγαλαν στο διεθνές παζάρι ανεκτίμητης αξίας έργα τέχνης.
Χριστόδουλος Χατζηχριστοδούλου - Βυζαντινολόγος
«Τα αντικείμενα που έχουν επιστραφεί είναι ελάχιστα σε σχέση με αυτά που υπήρχαν στους ναούς των κατεχομένων. Υπολογίζονται σε πέραν των 20-25.000 εικόνων. Σήμερα έχουμε επαναπατρίσει ελάχιστα αντικείμενα. Και κάθε τόσο στις δημοπρασίες που γίνονται στην Ευρώπη, εντοπίζονται κυπριακές αρχαιότητες και κειμήλια θρησκευτικά. Αυτό ήταν ένα από τα ατοπήματα της τότε ηγεσίας του τόπου. Και της θρησκευτικής και της πολιτικής διότι δεν υπολόγισαν ότι θα επακολουθούσε η τουρκική εισβολή, με όλες τις συνέπειές της. Και δεν είχε προβλεφθεί να γίνει καταγραφή αντικειμένων.»
Το 1965, εννέα χρόνια πριν από την Τουρκική Εισβολή, είχε μετακληθεί στην Κύπρο το ζεύγος Μπαλτογιάννη.
Ο συντηρητής Σταύρος Μπαλτογιάννης για να συντηρήσει τις τοιχογραφίες της Παναγίας του Τρικώμου, και η Χρύσα Μπαλτογιάννη, για καταγραφή εικόνων, η οποία έγινε σε τετράδια.
Χριστόδουλος Χατζηχριστοδούλου - Βυζαντινολόγος
«Αυτά τα τετράδια μας δωρίθηκαν το 2015, και πρόσφατα ο Καθηγούμενος της Ιεράς Μεγίστης της Μονής Βατοπεδίου, επιχορήγησε και θα γίνει αυτή η έκδοση. Είναι πολύ σημαντική γιατί είναι η μόνη γραπτή μαρτυρία με ακριβή περιγραφή και καταγραφή των επιγραφών 32 χωριών της επαρχίας Αμμοχώστου. Έτσι θα μπορέσουμε να διεκδικήσουμε αυτούς τους θησαυρούς.»
Το πού βρίσκονται αυτοί οι θησαυροί άγνωστο, ενώ δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις που εικόνες και κειμήλια έχουν εντοπιστεί σε δημοπρασίες του εξωτερικού.
Χριστόδουλος Χατζηχριστοδούλου - Βυζαντινολόγος
«Σε μία περίπτωση μάλιστα έχουμε και εικόνα που κλάπηκε το 1935 και βρέθηκε μετά από 75 τόσα χρόνια στην Αμερική και μαζί με άλλους θησαυρούς που κλάπηκαν το 1974 καταφέραμε και τις φέραμε στην Κύπρο, με πιο πρόσφατο γεγονός τον επαναπατρισμό μεταβυζαντινής λειψανοθήκης με ιερά λείψανα Αγίων και του Αγίου Μάμαντος του 1911 καταγραφή η οποία υπήρχε στο ναό του Αγίου Μάμαντος στη Μόρφου. Βρέθηκε στη Γερμανία σε οίκο δημοπρασιών, έγιναν ενέργειες και σταμάτησε η δημοπρασία την ώρα που πωλείτο το αντικείμενο και μετέβη αντιπροσωπεία από τη Μητρόπολη και το Τμήμα Αρχαιοτήτων και το έφεραν πίσω στην Κύπρο. Λέμε για στιγμές συγκινητικές, έμενα μου θυμίζουν επιστροφή αγνοουμένων.»
Η αναγνώριση της λεηλασίας άργησε τρεις δεκαετίες. Πλέον, σημαντικό ρόλο διαδραματίζει η δικοινοτική επιτροπή πολιτιστικής κληρονομιάς, για τη διάσωση των εκκλησιαστικών μας θησαυρών.
Χριστόδουλος Χατζηχριστοδούλου - Βυζαντινολόγος
«Γίνεται μια πολύ αξιόλογη δουλειά, υπό την προεδρία Ε/Κ του Σώτου Κτωρή και Τ/Κ του Αλλή Τουτζάι, είναι μια επιτροπή που εργάζεται με ιδιαίτερη επιμέλεια για τη συντήρηση μνημείων σε ολόκληρη την Κύπρο. Γίνεται μια πάρα πολύ καλή δουλειά διότι το να σώζεις 4 τοίχους σήμερα είναι μια μαρτυρία του περάσματος του Ελληνισμού. Τον τελευταίο καιρό δεν ξέρω κι εγώ πόσα έργα βρίσκονται υπό μελέτη και συντήρηση. Έχουν συντηρηθεί κάποια μοναδικά μνημεία όπως η παλαιοχριστιανική Βασιλική της Καμπανόπετρας στη Σαλαμίνα. Επίσης η Παλαιοχριστιανική Βασιλικήτου Αγίου Επιφανίου, καθαρίστηκαν και τα περίφημα ψηφιδωτά της παλαιοχριστιανικής Βασιλικής του Αγίου Αυξιβίου στους Σόλους.»
Η συνέντευξη του βυζαντινολόγου Χριστόδουλου Χατζηχριστοδούλου κινηματογραφήθηκε, συμβολικά, εντός του Ιερού Ναού της Παναγίας της Φανερωμένης, δίπλα στη νεκρή ζώνη, στην εντός των τειχών Λευκωσία.
Κατά την Τουρκική Εισβολή, και ενώ οι Αττίλες προέλαυναν εντός της μοιρασμένης πόλης, η εκκλησία είχε εγκαταλειφθεί. Στα ημερολόγια του ναού αναφέρεται ότι κλάπηκαν 17 εικόνες ανεκτίμητης αξίας.
