Μετά από μια πολυετή διαδικασία, στο πλαίσιο κοινού διεθνούς διαγωνισμού που εγκαινιάστηκε το φθινόπωρο του 2019 για τον σχεδιασμό στεγάστρων για τα ψηφιδωτά και άλλα ευαίσθητα αρχαιολογικά κατάλοιπα στον αρχαιολογικό χώρο της Νέας Πάφου - ο οποίος αποτελεί μέρος της Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO - ο νικητής του διαγωνισμού είναι το αρχιτεκτονικό γραφείο Hugh Broughton Architects, αναφέρουν σε ανακοίνωση τους, το Τμήμα Αρχαιοτήτων του Υπουργείου Μεταφορών, Επικοινωνιών και Έργων και το Getty Conservation Institute των Η.Π.Α..
Η Διευθύντρια του Τμήματος Αρχαιοτήτων Δρ Μαρίνα Σολομίδου-Ιερωνυμίδου αναφέρει ότι ανάμεσα στις προτεραιότητες του Τμήματος είναι η προστασία των μοναδικών ψηφιδωτών του σημαντικού αρχαιολογικού χώρου της Νέας Πάφου, ο οποίος αποτελεί μέρος της Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.
Για το λόγο αυτό προχωρήσαμε, σε συνεργασία με το Getty Conservation Institute, σημειώνει, στη δημιουργία Διαχειριστικού Σχεδίου και σε διεθνή διαγωνισμό για τη δημιουργία στεγάστρων που θα προστατεύουν τα ευαίσθητα αρχαιολογικά κατάλοιπα.
«Η πρόταση του γραφείου των "Hugh Broughton Architects" λαμβάνει υπόψη τα βασικά κριτήρια που τέθηκαν στο πλαίσιο του διαγωνισμού, όπως η διατήρηση της ακεραιότητας των αρχαίων οικιών που θα στεγαστούν και του ευρύτερου αρχαιολογικού χώρου, καθώς και ποικίλους άλλους αρχαιολογικούς και περιβαλλοντικούς παράγοντες και θέματα επισκεψιμότητας. Η πρόταση θα οριστικοποιηθεί μετά από συζητήσεις με το Τμήμα Αρχαιοτήτων και το Getty Conservation Institute, και θα υλοποιηθεί στη βάση των νενομισμένων διαδικασιών του κράτους» προσθέτει.
Σύμφωνα με την Jeanne Marie Teutonico, Υποδιευθύντρια στον τομέα Στρατηγικών Θεσμών και Δημοσιεύσεων (Strategic Initiatives and Publications) του Getty Conservation Institute, «ο σχεδιασμός στεγάστρων για αρχαιολογικούς χώρους είναι μια πολύπλοκη διαδικασία που πρέπει να εξισορροπεί μια σειρά αλληλοσυγκρουόμενων απαιτήσεων. Ο προσεκτικός και δημιουργικός σχεδιασμός των “Hugh Broughton Architects” θα συμβάλει στην προστασία των ψηφιδωτών με κατασκευές που είναι βιώσιμες και ευαίσθητες για τα αρχαιολογικά στοιχεία».
Ο εν λόγω διαγωνισμός, σημειώνεται στην ανακοίνωση, προωθήθηκε στο πλαίσιο του Σχεδίου Συντήρησης και Διαχείρισης που εκπονεί το Τμήμα Αρχαιοτήτων με το Getty Conservation Institute για την προστασία του σημαντικού αυτού αρχαιολογικού χώρου και των ψηφιδωτών δαπέδων που είναι μοναδικά σε ολόκληρη την ανατολική Μεσόγειο, καθώς και των υπόλοιπων καταλοίπων και μνημείων που χρονολογούνται στην Ελληνιστική, Ρωμαϊκή, Παλαιοχριστιανική, Βυζαντινή, Μεσαιωνική και Οθωμανική περίοδο. Κατά την εκπόνηση του εν λόγω Σχεδίου, η δημιουργία στεγάστρων για την προστασία και βέλτιστη παρουσίαση των ψηφιδωτών δαπέδων και των αρχαιολογικών καταλοίπων θεωρήθηκε απαραίτητη και εξαιρετικά μεγάλης σημασίας.
Μετά την εξέταση των προτάσεων που υποβλήθηκαν από πολλά αρχιτεκτονικά γραφεία διεθνώς, επιλέγηκαν για την τελική φάση του διαγωνισμού έξι αρχιτεκτονικά γραφεία: Carmody Croarke, Cullinan Studio, Studio Gionata Rizzi, Hugh Broughton Architects, Machado Silvetti και Sela James Architects (σε συνεργασία με τον Gort Scott). Σε αυτή τη φάση ζητήθηκε από τα έξι γραφεία να εκπονήσουν προτάσεις με αρχιτεκτονικά σχέδια (Concept Designs) για δύο στέγαστρα. Το ένα στέγαστρο αφορά στην Οικία του Θησέα και θα καλύπτει τα ψηφιδωτά με σκηνή από τη ζωή του Αχιλλέα, τον Θησέα και τον Μινώταυρο στο Λαβύρινθο και σύμπλεγμα λουτρώνα με γεωμετρικά ψηφιδωτά. Το δεύτερο στέγαστρο θα προστατεύει την Οικία του Ορφέα και τα ψηφιδωτά με τη μάχη του Ηρακλή και το λιοντάρι της Νεμέας, τον Ορφέα και τα ζώα που τον πλαισιώνουν ακούγοντας τη μουσική του και ένα μικρότερο σύμπλεγμα λουτρώνα.
Για τις ανάγκες του διαγωνισμού, το Τμήμα Αρχαιοτήτων και το Getty Conservation Institute, σε συνεργασία με επιστήμονες από το εξωτερικό ειδικούς σε θέματα συντήρησης και προστατευτικών στεγάστρων για αρχαιολογικούς χώρους, δημιούργησαν ένα λεπτομερή οδηγό σχεδιασμού (Design Brief) ο οποίος περιελάμβανε τα βασικά κριτήρια: την ανάγκη προστασίας των ευαίσθητων αρχαιολογικών καταλοίπων από ανθρωπογενείς και περιβαλλοντικές απειλές, τη σημασία διατήρησης της σχέσης ανάμεσα στα στέγαστρα και τον περιβάλλοντα χώρο, τη δημιουργία των κατάλληλων συνθηκών για θέαση των ψηφιδωτών και διευκόλυνση της κυκλοφορίας των επισκεπτών, τη χρήση βιώσιμων υλικών και συστημάτων. Επίσης, ζητήθηκε από τα αρχιτεκτονικά γραφεία να προτείνουν τρόπους για την εφαρμογή των σχεδίων τους σε άλλα σημεία και κατάλοιπα του χώρου, πέραν των δύο αυτών Οικιών. Τα αρχιτεκτονικά γραφεία, στη συνέχεια, επισκέφθηκαν τον αρχαιολογικό χώρο, ώστε να αντιληφθούν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και τις ανάγκες του για να ολοκληρώσουν τις ιδέες τους, συζητώντας με Αρχαιολογικό Λειτουργό του Τμήματος Αρχαιοτήτων και με επιστήμονα ειδικό σε θέματα αρχαιολογίας της Πάφου.
Οι προτάσεις με τα αρχιτεκτονικά σχέδια, αναφέρεται, αξιολογήθηκαν από διεθνή επιτροπή που αποτελείτο από μέλη του επιστημονικού προσωπικού του Τμήματος Αρχαιοτήτων και του Getty Conservation Institute και ανεξάρτητους διεθνείς επιστήμονες ειδικούς στα πεδία της συντήρησης, της αρχαιολογίας, του αρχιτεκτονικού σχεδιασμού, της δομικής και περιβαλλοντικής μηχανικής, με εκτενή προηγούμενη εμπειρία σε αρχαιολογικές και ιστορικές θέσεις. Της επιτροπής προήδρευε Καθηγήτρια Πρακτικής στον τομέα της Ιστορικής Διατήρησης στο Πανεπιστήμιο της Πενσυλβανίας. Σημειώνεται ότι πέραν της διεθνούς επιτροπής, το Τμήμα Αρχαιοτήτων προχώρησε στη σύσταση ειδικής επιτροπής αξιολόγησης. Η εν λόγω επιτροπή απαρτιζόταν από εκπροσώπους των Τμημάτων Αρχαιοτήτων και Δημοσίων Έργων, αρχιτέκτονα και πολιτικό μηχανικό με πολύχρονη πείρα σε ανάλογα έργα, καθώς και Ομότιμο Καθηγητή του Πανεπιστημίου Κύπρου με ειδίκευση στην αρχαιολογία της Πάφου.
Επισημαίνεται ότι τα έξι γραφεία παρουσίασαν ποικίλες ιδέες στις προτάσεις που υπέβαλαν και ανταποκρίθηκαν με δημιουργικές λύσεις στην πρόκληση να εξισορροπήσουν τις διάφορες και πολλές φορές αντικρουόμενες απαιτήσεις σχεδιασμού.
Η Επιτροπή, αναφέρεται, έκρινε ότι η πρόταση του γραφείου Hugh Broughton Architects για τη δημιουργία ημίκλειστου στεγάστρου παρουσίασε τις πιο ολοκληρωμένες και ισορροπημένες απαντήσεις στα πολύπλοκα κριτήρια που τέθηκαν στον Οδηγό Σχεδιασμού, με προτεραιότητα την προστασία των ψηφιδωτών.
«Ο δομικός σχεδιασμός που διατηρεί ακέραιο το εσωτερικό του στεγάστρου και η ευρηματική λύση για θεμελίωση της κατασκευής χωρίς την ανάγκη διενέργειας περαιτέρω ανασκαφών, ελαχιστοποιούν τις επιπτώσεις του προτεινόμενου έργου στον αρχαιολογικό χώρο, παρέχοντας συγχρόνως προστασία από σεισμούς, ανέμους και άλλους κινδύνους», προστίθεται.
Επιπλέον, σημειώνεται, η πρόταση αυτή βασίζεται στην κατανόηση των γενικότερων περιβαλλοντικών απειλών για τα ψηφιδωτά, όπως η δημιουργία αλάτων, και παρουσιάζονται λύσεις για αποτελεσματικό έλεγχο. Τα επιμέρους στοιχεία των προτάσεων για τα στέγαστρα, όπως η στέγη και η χρήση τοπικών υλικών όπως πήλινων κεραμίδων, ξύλινων στοιχείων στους τοίχους και σε άλλα σημεία, συνάδουν με άλλες υφιστάμενες κατασκευές εντός και πλησίον του αρχαιολογικού χώρου. Όπως αναφέρεται, το στέγαστρο δεν ανταγωνίζεται τα ψηφιδωτά και άλλα κατάλοιπα εξαιτίας της απλότητας του σχεδιασμού του, ενώ το προτεινόμενο ευέλικτο σύστημα με πεζογέφυρες επιτρέπει διάφορες επιλογές για την ανάπτυξη διαδρομών κυκλοφορίας των επισκεπτών. Τα στέγαστρα, σημειώνεται, μπορούν να επεκταθούν ή να αντιγραφούν με λύση που προτείνει η ομάδα για τη χρήση εξαρτημάτων (“kit of parts”), με υλικά που διατίθενται τοπικά και μπορούν εύκολα να αντικατασταθούν.
Όπως ανέφερε ο Hugh Broughton, νικητής του διαγωνισμού, «η ανάπτυξη ιδεών για τη δημιουργία στεγάστρων για τον αρχαιολογικό χώρο της Νέας Πάφου στην Κύπρο ήταν μεγάλο εγχείρημα και είμαστε πολύ χαρούμενοι για την επιλογή μας ως νικητές του διαγωνισμού. Έχουμε προτείνει λύσεις που ελαχιστοποιούν τη φυσική και οπτική επίδραση στον χώρο, χρησιμοποιώντας βιώσιμες παθητικές σχεδιαστικές τεχνικές για την προστασία αυτών των μοναδικών ψηφιδωτών και αρχιτεκτονικών στοιχείων. Τα σχέδιά μας αντικατοπτρίζουν τη δημιουργική και μεθοδική συνεργασία ανάμεσα σε αρχιτέκτονες, συντηρητές και μηχανικούς. Όλοι ανυπομονούν να συνεργαστούν με το Τμήμα Αρχαιοτήτων και το Getty Conservation Institute, για την ανάπτυξη επιμέρους βελτιωτικών προτάσεων που θα στοχεύουν στη μελλοντική προστασία αυτής της μοναδικής θέσης».
